De Doesburgerbuurt ligt ten noorden van Ede in het noorden van het Binnenveld. Grenzen zijn de Goorsteeg, de Doesburgherdijk en de Slaperdijk.
Met behulp van Hisgis teken ik de grens rond de buurschap in. De oostgrens was vast in de heide van ‘dat boompje tot dat duintje’. Vroeger heette de buurschap Doesburgh, maar dat is wat verwarrend ja.
Langs de Goorsteeg staan drie rijen beuken. Op de foto is Doesburgh links en Lunteren rechts.
De zuidgrens is de Doesburgherdijk.
Op deze kaart uit 1655 zien we het lage deel van de buurschap in zijn geheel als twee op elkaar gestapelde vierkanten even rechts van het midden. Het hoge oostelijke deel van de buurschap op de heide staat er niet op.
Het onderste vierkant is een polder, de Doesburgerpolder.
De kaart van Van Geelkercken uit 1655 is de oudste kaart van de Doesburgerbuurt. De kaart is gemaakt in de periode van de vervening in de 16de en 17de eeuw, en toen werkte het niet helemaal meer zoals het ontworpen was. Dat is de reden dat Nicolaes de kaart heeft gemaakt, maar wij kijken door de kaart heen naar de geschiedenis.
Het hoge land
Het oostelijke deel van de buurschap ligt op de helling van de stuwwal. Net als de andere buurschappen gebruikten de Doesburgse boeren de stuwwal om hout te halen, schapen te weiden, plaggen te maaien en dergelijke. Het centrum van het buurschap ligt, heel normaal rond de Veluwe, halverwege de helling.
De polder
Ziehier mijn tekening van de polder. Dit is een typisch coulissenlandschap met houtwallen: broekgronden. Ten noorden en westen van de polder loopt een sloot (blauw). Zo heb ik het ook geleerd in mijn studie, maar dan nog fantasielozer: elke meter weg die je kon besparen moest bespaard worden. Het was een wedstrijd wie de kortste weg kon verzinnen. Meer over deze Doesburgerpolder.
Westelijk van de polder ligt het Doesburgherveen tot aan de grens met Utrecht (= Slaperdijk). De grens van de buurschap heb ik met een rode rand aangegeven. Rood zijn wegen, blauw is de waterloop van de Kromme Eem. Bij de uitgang, de doorsteek in de Doesburgherdijk, lag het Doesburgherschut.
Het veen
Het westelijke deel van de buurschap was dus veen, van oost naar west Het Doesburgherveen en het Achterveen. Hier waren in de 14de eeuw geen huizen, geen wegen, geen akkers en geen sloten. Maar in de tijd van Nicolaes was dat anders: toen was men al zo’n 100 jaar aan het vervenen, en dat zie je op zijn kaart.
Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.
Betmer Wouden is het bos aan de oostkant van Doesburg, kennelijk eigendom van Beetrum.. Betemer staat voor (Groot-)Beetrum. Een belangrijke boerderij in Doesburg. Beetrum is, naar verluidt, afgeleid van Betlehem, een klooster bij Doetinchem. Een vonder is een eenvoudige (voet)brug. Dat kronkelende watertje is inderdaad een beekje, ik zou moeten zoeken maar ik heb daar meer info over. Dat beekje ontsprong in een kwelgebied waar de (kleine) buurschap de Veentjes zou ontstaan. Een zeer fraai stukje.
Dat beekwater was Lunters water, maar liep Doesburg in. En moest daar dus ook weer uit, vandaar die heulen. Hul is heuvel of berg, op de stuwwal, De kades dienden oorspronkelijk om de kwel uit de schijngrondwaterspiegel van het westelijke veenpakket af te vangen en door sloten af te voeren. Toen het veen was afgegraven veranderde de functie van de kades, en moesten het water uit de buurschappen afvangen. In dit verhaal is ook de Dijkbrief van de hertog van belang, en de Gelderse Waterlossing of Wetering.. Kortom, een kaart waar veel verhalen achter verborgen zijn. ’t Is overigens opmerkelijk dat op de bekende kaart van ’s Grooten er ook al van Lunters gebied afgewaterd wordt naar het zuiden
hoi Jan, dank voor deze superinformatieve reactie. Ik ga alles zo goed mogelijk verwerken. Van Beetrum had ik nooit gehoord; het is ook niet helemaal mijn gebied, maar ik kwam erop juist vanwege jouw laatste opmerking: sGrooten laat de afwatering naar het zuiden al ten noorden van Lunteren beginnen. Van Geelkercken tekent op al zijn kaarten de afwatering van de Doesburgerpolder naar het zuiden, via de Wetering – Kromme Eem naar de Grift. Maar vanwege deze kaart merk ik dus op dat de oorsprong van dat water De Veentjes is. Inderdaad een prachtig gebiedje. Maar staat er nou Betrumer vonder of Betrumer wouden? Ik lees meer vonder dan wouden, op de 252 kaart ook. Er staat geen tilde op de u, en het woord eindigt niet op een n. Dan de heul bij de Betrumer vonder: ik snap je punt, maar het water gaat door de heul juist de polder in. De plek van het woord HUL op de kaart is raar als daar de stuwwal mee wordt bedoeld. Ik twijfel.
Je hebt daar ook de veldnaam “het zwarte water”, de kleur zal van het veen komen. De hul zou de Galgenberg kunnen zijn, maar die staat, compleet met galg, rechtsonder ingetekend.. Er is aan de Goorsteeg een manege met de naam De Nieuwe Heuvel, dus het toponiem “zat er al”.
En dat klopt ook wel, op de kadastrale minuut 1832 vinden we de boerderij de Hul, Aan de noordzijde loopt de Veenweg, aan de zuidkant de Veenderbeek. Daar zal die vonder overheen gelegd zijn. De Veenderbeek is een gekanaliseerde beek ten noorden van de Goorsteeg. Dat doorstrepen van het beekje ten zuiden van de Goorsteeg zou daar misschien verband mee kunnen hebben. Geelkercken heeft ook een voetpad getekend en benoemd vanaf die vonder.
dank weer! Ik denk niet dat Nicolaes hier de Veenderbeek tekent. De Veenderbeek hoort bij Lunteren, het water moet ten noorden van de Goorsteeg zijn weggeleid lijkt me zo. Ik denk nu dat het beekje in de polder niet zozeer doorgestreept is, bij gebrek aan gum, want hij heeft dit op beide kaarten gedaan (de andere is de gekleurde uit 1655 van het hele gebied). Hij heeft vast niet twee keer dezelfde fout gemaakt. Ik denk dat hij bedoelt dat het niet een duidelijke loop is, meer een zomp dan een sloot. Ik denk dat dit beekje een (droog) erosiedal is uit de stuwwal waarin water uit de zuidkant van de Veentjes terechtkwam. Heeft de beek een naam? De Beetrumerbeek of zo? Wat betreft de vonder, die dus ook op die andere gekleurde kaart staat: ook volgens jou staat er geen wouden toch? Er staat echt vonder. Inderdaad lijkt me niet dat De Hul een heul is, dat schrijft hij immers altijd als huel. Een heuvel dus.
hoi Jan, ik heb behoorlijk aan de tekst gesleuteld naar aanleiding van jouw reactie over Beetrum.
Ik bedacht nog het volgende over het beekje. Als het Lunters water is, zou het via de sloot ten noorden langs de Goorsteeg worden weggeleid. Als het Doesburgs water is, moest het wel door de polder. Volgens mij is het dus Doesburgs water. Ik houd het voorlopig op een erosiedal uit de stuwwal vlakbij Beetrum waar uiteraard ook veenwater zich in verzamelde.
nog even over de Hul. Een veel voorkomend toponiem, ook in de gemeente Ede. In de toponiemenverzameling van Ossenkoppele komen in Veenen de volgende hul-toponiemen voor: de Hul, Hulhoek, Hulkampen, Hooge Hulkamp, LAge Hulkamp, Hulhoek, Hel land aan de Hul, Het koeland aan de Hul en het Hulland. Maar ja, die Galgenberg was vroeger een dominant elemant in het landschap.
Wow, dus een toponiem in De Veenen als verwijzing dat De Veenen pal onder de opvallende Galgenberg lag.