In de 17de eeuw was de Rijn meer zand dan water. Het Hof van Gelre vond het prima, want meer land = meer geld. Vanuit Arnhem voer jaarlijks een Rekenkamercommissie de Rijn af om te bekijken of er nog nieuwe zandbanken waren opgekomen, en zo ja of die dan langs de oever aangroeide of als een eiland in het water lag.
Hiervan zijn verslagen gemaakt; het oudste verslag is van 1599 en het nieuwste van 1669. In 1607 en 1623 is landmeter Bernard Kempinck mee geweest. Hij maakte onderweg schetsjes die hij later in Arnhem uitgewerkt heeft tot nette kaartjes, sommige althans.
Inspiratie
Toen ik besloot dat de Betuwe en het land van Maas en Waal een mooie aanvulling zou zijn op het gebied dat ik meestal in dit blog beschrijf, raakte ik in het Gelders Archief verstrengeld in een overdaad aan kaarten met zandbanken in de Rijn. Die kaarten zijn gemaakt in de 17de eeuw en lijken op elkaar (want alle zandbanken lijken op elkaar, duh). Met name Bernard Kempinck en Isaac van Geelkercken hebben er heel wat afgeleverd. Ik zie ze al zitten op een klapstoeltje achter een klaptafeltje midden op een zandbank in de Rijn, ganzenveer en inkt bij de hand. En dan maar verzinnen waar ze nu weer eens op zouden raaien: een molen, perenboom, stomp van wilg, oude hooimijt. En toen ging het regenen, zoals gebeurde bij het tekenen van een middelzand bij Remmerden.
Ik kwam ook een kaart uit 1670 van de Rijn tegen van 10 meter lengte en 40 cm breed, in twee delen. Ik noem hem de 10-meterkaart. Die kaart is onze routekaart in deze serie. Hier een screenshot van een deel bij Culemborg:
Tenslotte verzocht ik het Gelders Archief een archiefmap te digitaliseren die bij een hele ris zandbankkaarten leek te horen. Dat bleken 470 bladzijden verbalen te zijn met een tiental kaarten van zandbanken ertussen. Het zijn verslagen van jaarlijkse visitaties tussen 1600 en 1645, waar Hoge Heren Commissarissen uit Arnhem in een bootje de Rijn afgaan om te bekijken hoe het met de zandbanken staat. In sommige jaren ging een landmeter mee, Bernard Kempinck dus.
Tenslotte kwam ik een kaartboek tegen van Isaac van Geelkercken dat verkeerd was gearchiveerd, namelijk als tekst, waardoor de kaarten niet in de beeldbank stonden – dat is inmiddels hersteld.
De werkbezoeken
Het Rijnbeheer in de 17de eeuw door de Gelderse Rekenkamer was erop gericht om zoveel mogelijk zandbanken in de Rijn aan te winnen. Elk jaar legden heren commissarissen een visitatiebezoek af vanuit Arnhem langs de Rijn. Andere visitatiebezoeken legden ze af naar de domaniale bossen, naar de IJssel, de Waal, de Rijn tussen Schenkenschans en de IJssel: er werd heel wat afgereisd. Het was geen vaste ploeg mannen, sommigen gingen vaker mee, sommigen slechts eenmalig. Hiervan zijn verslagen gemaakt; het oudste verslag is van 1599 en het nieuwste van 1669. In 1607 en 1623 is landmeter Bernard Kempinck mee geweest. Hij heeft onderweg schetsjes gemaakt en die hij later in Arnhem waarschijnlijk uitgewerkt heeft tot nette kaartjes, sommige althans. Die verslagen leveren uiterst boeiende informatie op over het beheer van de rivieren. Het ene jaar was het verslag uitvoeriger dan het andere.
Het waren Gelderse werkbezoeken, dus men voer niet verder dan de grens met Zuid-Holland bij Fort Everdingen even stroomafwaarts van Culemborg. Ze bekijken alleen plekken waar iets te zien is, en dat is gewoonlijk in de tweede helft van de binnenbocht. Dus ze varen van tweede-helft-binnenbocht naar de volgende tweede-helft-binnenbocht (is daar een term voor?).
Ze overnachten, eten en drinken in herbergen in Wageningen, Rhenen en Wijk bij Duurstede.
De landmeter zal schetsjes maken. Ze hebben speciaal voor hem een tafeltje en een stoel bij zich. Een klaptafeltje lijkt me handig, maar bestond dat al? Ganzenveren en inkt. Schoon ondergoed? Tandenborstel en zeep? WC-papier voor onderweg?
Er ligt vast wel ergens in het archief een rekening met alle onkosten; wie weet vinden we die nog eens.
De route
Ze varen stroomafwaarts en bekijken afwisselend de Rijn aan de linker en de rechteroever. Hier de eerste dag van hun route in 1607 van Arnhem naar Wageningen. Ze hebben interesse in de groen omrande waarden.
Met welke boot reizen ze?
Over de schepen van de Rekenkamer in de 17de eeuw heb ik niets gevonden. Wel kom ik informatie tegen over de schepen die in de 18de eeuw werden gebruikt. In 1752 laat de Rekenkamer een boeier bouwen:
Dit lijkt me wel heel klein en weinig comfortabel voor een meerdaagse tocht met zes mannen over de Rijn. In 1762 laat de Rekenkamer een gaffeljacht bouwen:
Hier kan ik wat mee: ze kunnen er in slapen, koken en er is een wc. De werkbezoeken houden ze in november of in februari, en ik begrijp nu waarom. In de zomer is het water te laag en in de winter is het te koud of ligt er ijs. Er gaan stapels dekens mee. Maar de commissarissen slapen in herbergen onderweg. Misschien de roeiers?
Wie zitten in de boot?
In 1607 zitten in de boot rekenmeesters van Gelre Hendrik van Brienen en Alexander Schimmelpenninck, landmeter Bernard Kempinck en Klaas Jansen namens de gemeente Over- en Nederbetuwe. Plus natuurlijk twee scheepsjongens die hen over de Rijn roeien of zeilen.
Onderweg sluiten anderen aan voor een deel van de tocht zoals de burgemeester van Wageningen en de Heer van Culemborg.
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier over de werkbezoeken in de 17de eeuw met onder andere een stapel pdf’s:
- alle verslagen van de commissarissen uit de 17de eeuw
- andere bijbehorende transcripties zoals van andere bezoeken
Kun je ook premium abonnee worden zonder creditcard?
Helaas, deze dienst van WordPress werkt op het Amerikaanse betaalsysteem Stripe met creditcard. Maar inmiddels het ik een shortcut verzonnen: ‘jij betaalt mij, ik betaal mezelf’. Dus stuur me een e-mail en we komen er wel uit.
Nu wij
We reizen de commissarissen op de fiets achterna en beginnen bij de scheepsbrug bij Arnhem die lag waar tegenwoordig de Nelson Mandela brug ligt, en fietsen langs de Rijn van Arnhem naar Fort Everdingen. We gaan van binnenbocht naar binnenbocht en steken dus na elke bocht de Rijn over (nee, dat kan in het echt niet overal hoewel er veel pontjes zijn. Hier ons schema:
