Kaart uit 1615: De Steenwaard tegenover Culemborg

Dit is een mooi gekleurde kaart van de Steenwaard, de uiterwaard tegenover Culemborg.

Maar voor we daarvan genieten, eerst een oudere schets uit 1561 van hetzelfde gebied.

1561 Jan Willemsz

Jan Willemsz heeft een aantal kaarten gemaakt van de waarden bij Culemborg, en deze is van de overkant. De titel is Caerte van ’t gelech van den bouwhof over den Rijnstroom gelegen, genaemt den Steenweert mit alle dat daer toe behoirt. Getogen gemaect ende gemeten bijden gezworden lantmeter vanden Stadt van Utrecht Jan Willemssen inde maent van Augusto anno XV-c LXI ende is bevonden groot te zijn 74 Culemborchsche lantmaet LXXXI mergen I hont XCIX roeden III quarten als int pticulier bijden hant vanden voirss lantmeter gevonden sal werden. De kaart is 44 * 59 cm groot en zo te zien gemaakt op papier. Omdat Jan Willemsz kijkt vanuit Culemborg, neem ik aan dat het noorden boven is, maar ik houd nog even een slag om de arm. De krulletjes langs de rand boven en rechts zouden dan wilgen kunnen zijn. Geen water, denk ik. Het meest opvallende vind ik de punt links die niet bepaald in het landschap past. Ik ben benieuwd wat dat is, dus ik ga de teksten lezen.

Alle teksten in de velden:

Hofhuijs

Den zaeijwerdt boven ende bezijden die hofstadt is groot 3 mergen ende 28 rn [roeden].

Item den groten zaeijwerdt alsoe die nu betuynt is ende besaeyt wert is groet facyt 49 mergen ende 97 roeijen [ik ben niet zo goed in cijfers, de maten kunnen fout zijn].

Item die hofstadt bogert ende moeshoef [de boomgaard en moestuin] sijn groet thesamen anderhalf mergen ende 9 roeijen.

Item den oversten weijwerdt aende hofstadt is groet 3 1/2 mergen ende 12 1/2 roen.

Item den nedersten weijwerdt mijdt noch den werdt die men plach the saijen ende nu oock weijwerdt is groot thesamen 17 1/2 mergen 217 r [etc]

Item dat lange bougaertken is groet facyt een mergen ende 11 1/2 rn.

Item alle die botterdippen belopen thesamen facyt 5 mergen 18 rn een 1/2.

Nou sorry guys hier zit hier en daar nog wel een leesprobleempje. En een begripsprobleempje. Wat zijn botterdippen? In het archief van Culemborg kom ik de Botterdip weer tegen in een stukje van 24 juni 1541 over een stuk land onder Honswijk in het Hoen aan het Botterdip. Ik kom ook een recept tegen met botterdip met gebakte peper en gemaalde paprika. Ik ken ook het kanaal Boterdiep in Groningen. Zeg het maar.

Maar afgezien van het Botterdip: er ligt dus in de Steenwaard een boerderij met moestuin, boomgaard, akkers en weilanden. Waar stroomt de Rijn (Lek)? Ik denk bovenaan van links naar rechts, want er is een bovenste en een onderste weiwaard, en die bovenste ligt bovenstrooms van de onderste. Dat betekent dat het noorden onder is. Dan heeft Willemsz de Rijn (Lek) met krulletjes weergegeven. Die hofstad zal het huis Landlust aan de Veerweg zijn.

Ik ga snel naar de volgende kaart, want die lijkt erop en klaart volgens mij alles op.

1615 Steenwaard

Ooh wat een mooie kaart, en inderdaad klaart deze alles op. Ik zie namelijk links ‘wech naer het veer’. Dat is het veer naar Culemborg en die weg ligt er nog net zo. De boerderij is nu Landlust. Bovenaan stroomt de Rhijn naar rechts, op het water diverse zeilboten met de zeilen geheven – dan zullen ze stroomopwaarts hebben gevaren, want stroomafwaarts kun je wel zonder zeil af, denk ik. Onderaan den Leckendijck, langs de Rhijn de cade. Waar de Leckendijk schaart langs de Rhijn staat een huis. Daar staan nog steeds huizen bij de waterlinie.

De tekst rechtsonder:

Copia – Op den 4e ende 5e maij 1615 is bij mij onderges: gesworen landtmeter gemeten dit perseel landts genaemt den Steenweerdt gelegen tegens Culenborch, dit wegen die Ed: M: Heeren Staten Slandts van Utrechts ter presentie van Johan de Goijer, ende Jonkheer Jacob van Suijlen van Nieubelt, heer van Houfplaken, ende den borgemeester Dirck de Goijer ende den heer secret: van Culenborch Baron tot Palant rhn. Ende is groot de Steenweerdt 94 mergen 60 roeijen, gemeten tusschen de cade en den den Leckendijck. De weerden geteijkent met de letter A zijn ongemeten. Oircont mij Marcelis van Oort.

Helaas geen Botterdip op deze kaart.

1671 De Steenwaard op de 10-meterkaart

Helaas geen Botterdip.

1861

Op topotijdreis 1861 knip ik het stuk dat bovenstaande kaarten weergeeft, waarbij je wel de oude kaarten moet draaien om het noorden gelijk te krijgen. Niets veranderd. De hofstad heet in 1861 al Landlust; het huis waar de Lekkendijk gaat scharen, helemaal links op de uitsnede, staat er nog (of een opvolger). De kade ligt er nog net zo. Zouden de botterdippen van kaart 1 de kuilen buitendijks van de Lekkendijk zijn? Waren die er al in 1541? Of een aanlegplaats, botendip?

Nu

De halve Steenwaard is weggegraven, maar ik heb er wel genoten: in het deel benedenstrooms van de spoorweg is een leuke wandeling uitgezet hoewel ik wel tot mijn knieën door brandnetels liep. De waard wordt benedenstrooms ontwaterd met een sluis, en die ligt er nog en zoek ik uiteraard op.

Het dijkmagazijn bij de ‘Botterdip’ is weg. Evenmin als het dijkmagazijn daar. Wel is de Steenwaard heerlijk natuurgebied met wandelrondjes met smalle graspaadjes rond waterplassen. Het veerpontje naar de Spoel is ook top. Maar zelfs hier in dit natuurgebied is de dijk met plastic verstevigd.

Op de plek van de sluis op de kaart is nu een nieuw gemaal.

In de Steenwaard is een mooie wandelroute uitgezet die ik met veel plezier op een mooie julidag loop. Hier mijn filmpje:

En nog wat foto’s van deze wandeling.

Alle afbeeldingen