Koningswegen op de Veluwe

Stadhouder Willem III legde rond 1700 drie Koningswegen aan die zijn jachtgebieden op de Nederveluwe verbonden. Na zijn dood zijn ze grotendeels verdwenen.

De asfaltwegen die Koningsweg heten, liggen overigens enkele honderden meters naast het oude tracé.

De Koningswegen ontsluiten de jachtgebieden van Kasteel Rozendaal. Ze zijn aangelegd voor en door Koning-Stadhouder Willem 3. Willem 3 leefde van 1650 tot 1702. Hij had een zwakke gezondheid en een zwak lichaam, maar was dol op de jacht. Hij ging met een rijtuig naar zijn jachtgebieden. Het jagen zelf deed Willem ter paard.

Hier een schetskaart van de drie Koningswegen.

Een driehoek met te lange beentjes dus. De OostWest Koningsweg loopt van Ginkel naar ‘De Beukenstruik’ bij de Tafelberg bij Rheden. Vandaar reed de stoet verder over bestaande lanen naar Huis te Dieren. En in Ginkel over bestaande wegen naar Ede. De Noordoost-Zuidwest Koningsweg loopt van Hoenderlo naar het wildforsterhuis in Wolfheze. En de Noordwest-Zuidoost Koningsweg loopt van Hoog-Buurlo ook naar de Beukenstruik. Van Hoog-Buurlo reden ze over bestaande wegen terug naar het Loo.

Mijn schets is echt op het beworp – dat is een 16de eeuws uitdrukking voor ‘uit de losse pols’ – want in het echt zijn ze weliswaar kaarsrecht, maar er zitten wel flauwe hoeken in. Daarom heb ik de lijnen lekker dik gemaakt.

Ze lijken te lopen van niks naar nergens, maar buiten deze blauwe lijnen reed de stoet door bewoond gebied, en Willem III was niet zo’n dictator dat hij door boerenland een weg ging aanleggen alleen voor zijn eigen genot. In zijn eigen jachtterrein en het jachtgebied van Rozendaal kon hij zijn gang gaan.

Hier dezelfde tekening overgebracht op AHN.

We zoeken het Kruispunt van twee Koningswegen op bij het Aalderinksveld in park De Hoge Veluwe. We hebben ook wel eens op Kerstochtend door de regen over een Koningsweg gelopen.

Maar waarom zijn ze zo kaarsrecht, terwijl het op sommige plekken echt handiger is om een paar meter uit te wijken? Bij Wolfheze gaat de weg rechtdoor door mul zand terwijl je gemakkelijk met je koets een paar meter kunt uitwijken over stevige grond. Raar. Terwijl er even naar het zuiden, aan de rand van deze uitsnede, een hoek in de weg zit. Recht met hoeken.

En dan bedenk ik iets: zouden het zichtlijnen zijn? Zou Willem III hebben gewild dat zijn bezoekers tot aan de horizon rechtdoor konden kijken, diep onder de indruk van de grootte van het jachtgebied?

Dat is een hypothese die ik nog nergens heb gelezen, en ik ga hem testen.

Twee van de drie Koningswegen komen samen bij de Tafelberg bij Rheden (vlakbij het hoogste punt van de Veluwe). Wat zagen jagers te paard op die driesprong? Ik maak hoogteprofielen van deze twee Koningswegen. Dat dit punt op de top van de Veluwe ligt, wordt ineens logisch. Was deze driesprong expres bovenop de hoogste berg gelegd? Kon je vanaf de driesprong Hoog Buurlo en Ginkel zien?

De Koningsweg van Rheden naar Ginkel

Nou moe, vanaf dit hoge punt bij de Tafelberg bij Rheden konden de jagers te paard zo naar Ginkel kijken. Mensen in een koets niet natuurlijk, die keken opzij. Het gat bij de 6 km in het profiel is het Papendal. En: geen boom stond in de weg; heide tot aan de horizon. Dat komt doordat de Tafelberg de top is van het stroomgebied van de Heelsumsebeek. Het is het hoogste punt van het Plagdel, het hoogste dal van het Merckendal, zoals wij het stroomgebied van de Heelsumsebeek noemen.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

De Koningsweg van Rheden naar Hoog-Buurlo

Nee ze konden niet naar Hoog-Buurlo kijken want daar ligt de Palenberg tussen van 94,87 m hoogte die het zicht belemmert. Maar dan herinner ik me iets op de kaart van Elshoff (1723) van het gebied van Rozendaal:

Hij tekent daar bovenop de Palenberg een vierkant van bomen rond de Koningsweg. Nou moe, dat zagen ze maar al te goed vanaf de driesprong bij de Tafelberg. Zoiets als een kruis op een hoge top in de Alpen. Vanaf die top kon je dan wel Hoog-Buurlo zien.

Koningsweg van Hoenderlo naar Wolfheze

Ik lees regelmatig dat deze Koningsweg naar Doorwerth zou lopen, maar volgens mij loopt hij naar het Wildforsterhuis in Wolfheze. Dat Wildforsterhuis was van de Hertog. Daar kwam het jachtgezelschap samen, werden paarden gewisseld, werd gegeten en gedronken. En de wildforster kende elk zwijn en hert persoonlijk, dus hij was de beste bron voor informatie over het wild in dit uitgestrekte jachtgebied.

Vanuit de splitsing in Hoenderlo konden ze het huis zo zien liggen…… Wow. Dat bultje ongeveer in het midden van de lijn (geel) is de Kompagnieberg in Park de Hoge Veluwe.

Ik heb deze hypothese nog nergens gelezen, maar ik houd hem erin. Maar toch: er blijven twee haakjes over: (1) in de heide had je toch helemaal geen zichtlijnen nodig, je kon toch sowieso alles zien? en (2) hoe kan het dat we zichtlijnen nu nog zien op AHN?

Ik pas mijn nieuwe theorie een beetje aan: de Koningswegen waren wegen en zichtlijnen. Daarom waren ze zo recht zonder rekening te houden met kleine hoogteverschillen. Ik denk dat de koetsier de gemakkelijkste route zocht die het minst onaangenaam zou zijn voor zijn hoge passagier met rugpijn. En dat ruiters te paard kaarsrecht gingen over de Koningsweg.

Ik ben benieuwd naar jullie reacties op deze hypothese.

De Koningswegen op oude kaarten

Er bestaat geen kaart van de drie Koningswegen, maar er zijn wel kaarten waar delen op staan.

Van deze kaart van Rozendaal bestaan meerdere versies. Deze kaart is van Elshoff en komt uit zijn kaartboek van Rozendael. (Maar ik heb hier per ongeluk een andere versie afgebeeld.) Op deze kaart staat de NW-ZO, de OW Koningsweg en de Beukenstruik (noorden is links) waar die twee bovenaan de kaart bij elkaar komen.

De volgende kaart is ook van Elshoff en komt uit zijn kaartenserie van Reemst. Ook hierop staat de NO-ZW, de OW Koningsweg en het kruispunt.

De volgende kaarten zijn van Verbeek en komen van een serie kaarten van het buitengebied van het Schependom Arnhem uit 1736. Op deze kaarten staat de NO-ZW en de OostWest Koningsweg en het kruispunt tussen die twee.

Staan ze ook op 19de eeuwse kaarten? Jazeker! In 1846 liet Ada Catharina Baronesse Torck van Rosendael een atlas maken van haar bezittingen, en op diverse kaarten staan de Koningswegen. Logisch, want die liepen door haar gebied. Toen waren ze dus nog zichtbaar.

Op deze kaarten staan delen van de OostWest Koningsweg en van de NO-ZW Koningsweg ingetekend. De derde Koningsweg ontbreekt in deze atlas, die had op kaart 0004 moeten staan. Die was toen dus waarschijnlijk al verdwenen.

Dat hij hier niet op staat, is misschien wel de reden dat hij door sommigen als een verzinsel wordt beschouwd. Maar hij was er wel degelijk en op het AHN blijft niets verborgen.

Alle afbeeldingen