Kaartenserie van Reemst uit 1722

Planken Wambuis heette vroeger Reemst. In 1722 heeft Bernard Elshoff daarvan een mooie serie kaarten gemaakt.

Een kaartenserie van een heideveld, bossen, en drie boerderijen? Hoezo?

Het Reemsterveld is eeuwenlang jachtgebied van kasteel Rozendael geweest. Een doorn in het oog voor de hoge heren en dames in Rozendael was dat in het Reemsterveld twee zelfstandige welvarende landbouwenclaves lagen, Reemst en Mossel, en die waren niet van Rozendael. Verder bracht het Reemsterveld niet zoveel op, behalve dan de door Rozendael gestichte kleine landbouwenclave West-Reemst (Nieuw-Reemst) en de konijnenwarandes (wat de grote zandverstuivingen heeft veroorzaakt) en de jacht. In 1722 hadden de nieuwe eigenaren van Rozendael, echtpaar Torck – Van Hoorn, genoeg geld om de twee landbouwenclaves aan te kopen – zij was rijk, hij niet. Eindelijk was hun bezit compleet.

Om dit te vieren, gaven ze Bernard Elshoff de opdracht om een prachtige serie kaarten te maken: een overview van het hele Reemsterveld en detailkaarten van de drie landbouwenclaves.

Deze serie is bewaard gebleven. De kaarten zijn ongeveer 60 * 90 cm en gemaakt met potlood op papier.

Het echtpaar moet superblij zijn geweest om deze serie op te kunnen hangen in de hal van het kasteel om bezoekers te imponeren.

Schetskaarten voor deze serie

Het leuke is dat van deze serie ook drie schetskaarten bewaard zijn gebleven. Meer over de schetskaarten van Reemst.

Tenslotte bestaat er nog een schetskaart, maar die kan niet van Elshoff zijn want is uit 1774. Meer over de schets uit 1774 van Planken Wambuis.

De overzichtskaart

Dit is de overzichtskaart. Deels is Reemst opgegaan in Planken Wambuis van Natuurmonumenten en deels in Park De Hoge Veluwe. Volgens mij staan er nu in 2022 precies evenveel huizen als in 1722.

Hoe goed heeft Elshoff gemeten? We besluiten om de kaart te georefereren en ik geef aan E, die handig is in georefereren, punten door die volgens mij vastigheid bieden: hoekpunten van het gebied, grenspalen die er nog staan (weliswaar zijn de palen net een tiental jaar jonger, maar ze zijn op dezelfde markante plekken geplaatst), E komt tot deze kaart.

Ik sta paf, dat heeft Elshoff goed gedaan in 1722. De kaart komt er nauwelijks vervormd uit, alleen een beetje scheefgetrokken.

De grens

Voor Elshoff zal de grens het belangrijkste zijn geweest en die markeert hij met een donkerrode lijn. Hier fiets ik langs de grens. Op veel plekken tekent hij pollen al of niet met een steen erop, maar hier en daar gebruikt hij bijzondere markeringen: een Heijenbergje, een Dornebömke. Bij de westgrens waren blijkbaar onduidelijkheden bij Koerts Hutte pol, waar Elshoff schrijft: Soo sommige meenen sou op dese pol de scheijdig lopend. – tja, hij was geen Neerlandicus maar landmeter.

Heuvels

Elshoff tekent acht heuvelgroepen. De meeste tekent hij bruinig met wat groen erop: de Wolfsbergen, Masenberg, Westerberg, Paelberg, Kelderbergen. Verse zandverstuivingen met duinen tekent hij roder en zonder groen erop: de Santbergen en de duinen in het Mosselsezand.

Bossen

Elshoff tekent drie bossen: het Wekeromse bos, een bos bij Mossel en het Oude Hout bij Nieuw-Reemst.

Op de georeferentie zien we dat er nu meer bossen zijn dan toen, maar dat is grotendeels productie naaldhout en dat was er toen nog niet. Toen ging het om eikenhakhout en gemengd loofhout.

Velden en andere toponiemen

Buiten Reemst geeft hij aan: Wekerom, Aenstoot of Otterloo, Delense Stert en Delense Veld en de Compagnie(berg), Schependom van Arnhem met de boerderij de Kempenberg, het Wolfheser veld, Heijdenstadt bij de Paelberg.

In Reemst geeft hij de drie landbouwenclaves Mossel, Oud Reemst, Nieuw Reemst, en ’t leege veld allemaal sandt. Dat is bij de Ginkelsepoort.

Wegen

Tenslotte de wegen, en dat zijn er heel veel. Het meest opvallend zijn de kaarsrechte Koningswegen die elkaar kruisen in het Papendal net buiten Reemst. Dat kruispunt verdient een eigen verhaal, en de Koningsweg bij Nieuw-Reemst ook.

Overige

Soms verlies ik het overzicht door het kijken naar alle details. Even uitzoomen, heb ik iets gemist?

Rechtsonder tekent hij een brede baan door het Papendal die zich verlengt naar beide kanten: dat is de grens van het Schependom van Arnhem.

Linksboven de windroos in een vorm die Bernard Elshoff wel vaker gebruikt, en linksonder een prachtige cartouche. De tekst is eenvoudig te lezen. Het is weer als vanouds: bij het echtpaar Torck – van Hoorn had zij het geld, maar alleen hij staat genoemd. Geschiedsvervalsing, zullen we in dit woke tijdperk dit soort kaarten maar vernietigen? Afgezien daarvan – wat mij steeds meer gaat irriteren – bewonder ik de tekeningen van schelpen – die schelp komt ook op andere kaarten voor – stengels met bloemen en bladeren en twee hoofdjes die een hardstenen kussen tillen. Wat zouden die stengels met bladeren en bloemen zijn? Akkerwinde? Clematis? Druif?

De andere drie kaarten

Behalve de overzichtskaart (en de twee schetskaarten) bestaat de serie uit detailkaarten van Oud-Reemst, Mossel en Nieuw-Reemst.

Alle afbeeldingen