Wolfheze, Doorwerth en Heelsum in het Heelsums Beekdal

De laatste dalen op de linkeroever van het Heelsums Beekdal nemen we samen. Waarom? Er valt niks bijzonders te vertellen over deze dalen – vanuit het oogpunt van deze serie dan. Mooie gebieden om te lopen en te fietsen hoor.

Op onze stafkaart van de Serie Het Merckendal kijken we naar dal 13, 14 en 15, en dan staan we opeens op de Noordberg en kijken we uit over de Rijn!

In oranje de waterscheiding, in blauw de rand van het Heelsums Beekdal. In het zuiden wordt ons gebied doorsneden door de A50 en het knooppunt bij Heelsum. In dit gebied liggen drie dalletjes, de grootste is die van de Wolfhezerweg, de volgende in de Wolfhezerheide heeft een opvallende Z-vorm. Benedenstrooms daarvan ligt een Oost-West lopend dal bij de Doorwerthseweg waar ook de Utrechtseweg gebruik van maakt, maar dat dal bereikt niet de stuwwal.

Ik denk niet dat het droogdalen zijn, ondanks dat ze zo wel op de geomorfologische kaart staan, maar dat ze ontstaan zijn als smeltwaterstromen van het ijs dat achter de stuwwal lag.

Het hoogste punt van dit gebied is de Zilverberg die opvallend genoeg niet op de waterscheiding ligt. De rug van deze Zilverberg zet zich voort naar het noordoosten, en het dal van de Wolfhezerweg is daar doorheen ingesneden. Dat heet een consequent dal. We gaan hier verderop naar kijken.

Doorwerth ligt op de koepel van de waterscheiding, net als het akkercomplex tussen Doorwerth en Oosterbeek en de rotonde bij de Oude Herberg.

Geologische kaart

Het is het vertrouwde beeld: lichtroze is gestuwd Pleistoceen en donkerroze is de Formatie van Drente: ontstaan tijdens het Saalien dus. Het ijs lag in het Saalien in de rechteronderhoek. Onderaan zien we de Formatie van Echteld (Rijnafzettingen).

Geomorfologische kaart

We zien het groene beekdal, en ten zuiden daarvan heb ik ons gebied ingetekend. Rood is stuwwal, roze is sandr en donkergroen de dalen. Bovenop het rood ligt roze: de vlakke hoogvlakte. Tussen rood en roze zien we een strook lichtbruin, dat de geomorfologen indelen als stuwwalglooiing. We zien dat dit het dal van de Doorwerthseweg heeft doorbroken: lichtbruin is dus van later tijd dan het donkergroene dal. Dit ondersteunt mijn hypothese dat deze dalen niet als droogdalen zijn ontstaan, maar als smeltwaterdalen van gletsjers in het Saalien. Vergelijk deze kaart met de geologische kaart hierboven: de zogenaamde droogdalen beginnen bij de ijsgrens. Geen droogdalen dus, wel droge dalen natuurlijk.

Tussen het felgroene beekdal en de roze sandr zien we een donkerrode rand: de geomorfologen noemen dit ondergraven stuwwalglooiing, maar dat is dus onzinnig: geen stuwwal te bekennen daar. Het is de steile rand van het beekdal in de sandr. Tot zover de gloednieuwe geomorfologische kaart uit 2023.

Wil je indruk maken op medewandelaars? Hier twee feitjes: De Noordberg is geen stuwwal maar sandr die is ingesneden door de Heelsumsebeek. De grens tussen sandr en stuwwal ligt ongeveer bij de A50: ten oosten daarvan stuwwal, ten westen sandr. De naam Noordberg is een verbastering van den Oordberg: de berg in de hoek. Niks noorden dus. 

Bodemkaart

De bodemkundigen karteren ons gebied met slechts twee kleuren: oranje is holtpodzol en donkerbruin is enkeerdgrond. De baan met bruin, rood en groen is het beekdal, daar kijken we ff niet naar. In dit stuk leer je hoe je bodems herkent onderweg. Ik maak de bodemkaart transparant om te bekijken waar de enkeerdgronden liggen:

Onder de Heelsumse Enck en onder de akkers van Wolfheze.

1850

Hoe zag dit gebied er vroeger uit? Eerst heide, maar in 1850 bos met het kleine Heelsum in de hoek.

Van Doorwerth bovenop de berg en Kievitsdel nog geen spoor, Heelsum ligt er vredig aan de rand van het beekdal. Mij valt op dat de nieuwe kernen Doorwerth en Kievitsdel in het bos zijn gebouwd, en niet op de heide of in landbouwgebied.

1957

In 1957 verschijnt de eerste bebouwing van Doorwerth bovenop de berg. Ooh en het mooie zwembad!

1972

De A50 ligt er. Arm Heelsum dat wordt opgeofferd aan de auto: de contouren van het knooppunt liggen al klaar. Kievitsdel verschijnt als woonkern en Doorwerth is gegroeid. Bij de overgang van het dal (Schapenbruggen) van zowel de A50 als de oude Utrechtseweg zijn de scherpe hoeken weggehaald. Met kunstgrepen worden sommige oude verbindingen die doorbroken worden door het knooppunt hersteld – die wegen voelen nog altijd nieuw – en andere eeuwenoude verbindingen opgegeven, zoals de Doorwerthseweg tussen het kasteel en Schapenbruggen, en de verbinding tussen Heelsum en Oosterbeek.

2022

De ons bekende wereld.

Een consequent dal bij de Wolfhezerweg

Een consequent dal trekt zich niets aan van gemakkelijk en moeilijk te eroderen lagen, maar uitsluitend van de hoogtelijnen. Het lijkt erop dat bij de Wolfhezerweg een mooi voorbeeld ligt – maar zeker weet ik dit natuurlijk niet, ik ga uitsluitend op het AHN af.

Het gaat om het rechterdal. Ten zuidwesten ligt de hoge Zilverberg. De top is langwerpig, wat logisch is bij stuwwallen: stuwwallen zijn scheef gestelde en opgestuwde rivierafzettingen, en lagen die eerst op elkaar lagen in de grond, liggen op een stuwwal naast elkaar. De ene laag is klei, een andere zand, een derde bevat veel grind. Die grindrijke lagen vormen de hoogste toppen van de stuwwallen. In dat grind zitten ook de klapperstenen waarnaar gezocht werd in de middeleeuwen, dus bovenop zo’n top ligt vaak een rij oude ijzerkuilen uit de middeleeuwen. Het lijkt op deze uitsnede dat de grindrijke laag die de top van de Zilverberg vormt, doorloopt ten oosten van de Wolfhezerweg (waar de watertoren bovenop staat), en is doorsneden door het droogdal (smeltwaterdal denk ik dus) van de Wolfhezerweg: een consequent dal dus, dat zich niks aantrekt van die lastig te eroderen grindrijke laag.

Hee, ik zie op deze uitsnede raatakkers in de zuidoosthoek onder Hoog Oorsprong en ook op de Wolfhezerheide.

Waarom deze dalen eerst naar het westen lopen en dan naar het noorden afbuigen, heb ik nog niet uitgepuzzeld. En waarom het dal in de Wolfhezerheide die merkwaardige Z-vorm heeft, ook niet.

Heelsum

Heelsum is een van de oudste bewoningsplekken in deze omgeving. Toen deze streek werd ingedeeld in parochies, werd Heelsum onderdeel van de parochie Wolfheze en ging men daar naar de kerk. Ook de kasteelbewoners van Doorwerth gingen in Wolfheze naar de kerk. In de 15de eeuw bouwde Doorwerth een eigen kapel boven op de berg (bij de kapelleboom, langs de oude weg Heelsum – Oosterbeek) waardoor de kerk in Wolfheze zijn aanzienlijkste gasten kwijtraakte. In de 16de eeuw liet de vrouwe op het kasteel – ik weiger te schrijven ‘De Heer van Doorwerth deed dit en dat’ zoals je meestal leest, want die heren waren er nooit en de vrouwen bestierden het kasteel – ook een kerk in Heelsum: dat was wel de doodsteek voor de kerk in Wolfheze die meer en meer verviel tot hij in de 17de eeuw werd afgebroken. Meer over Heelsum en dit knooppunt in de A50.

ca 1700 anoniem

1846 Justine Christine Everts van Meurs

De kerk en het kerkhof bovenop de helling zullen tot de meest geschilderde en gefotografeerde plekken in deze regio behoren. Samen met de Oude Kerk van Oosterbeek strijdt het om de eerste plek van mooiste kerken hier.

De Noord-Zuidweg

De Noord-Zuidweg is een nieuwe naam voor een middeleeuwse handelsweg die op geen enkele kaart staat uit de 17de eeuw. De handelsweg kwam vanuit het zuiden, stak bij Heveadorp de Rijn over, klom door het dal van de Seelbeek de stuwwal op, nam vandaar de minst steile route bij de oversteek van de stuwwal, en kwam dan uit op de Wolfhezerheide bij de wandelbrug in de heide. Bij die wandelbrug, die dus al zo’n 1000 jaar op dezelfde plek ligt, staken de handelaren de beek over, en kwamen dan bij een landweer van Gelre, en vandaar gingen ze dan verder naar Ede. Op het AHN kunnen we de route prachtig volgen.

Grenspalen

Een leuke landgoedpaal staat aan de Utrechtseweg vlakbij de Wolfhezerweg. Erop staat De Bilderberg, en dit is de enige paal daarvan die ik ken. Hoe kan dat? Met een paal baken je je gebied niet af. Het is een gemeentelijk monument; ik zie hem staan in de lijst van ‘bijzondere objecten’. Daar zie ik dat ik ook nog op zoek moet naar ‘zes conische hardstenen zuiltjes rond de Hemelse Berg; en ‘zes gemetselde kolommen van Oorsprong en Hoog Oorsprong’.

Twee andere landgoedpalen hier zijn van Gelders Landschap en Kastelen, te herkennen aan de Gelderse Roos. De palen staan rond de landgoederen Zilverberg – Hoog Oorsprong van het GLK.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Renkumsevallei over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen