Dal 13: Wolfhezerdal, Doorwerthsedal en Heelsumsedal in het Heelsums Beekdal

De laatste dalen op de linkeroever van het Heelsums Beekdal nemen we samen. Waarom? Er valt niks bijzonders te vertellen over deze dalen – vanuit het oogpunt van deze serie dan. Mooie gebieden om te lopen en te fietsen hoor.

Op onze stafkaart van de Serie Het Merckendal nemen we dus dal 13, 14 en 15 samen, en dan staan we in het dal opeens op de Noordberg en kijken we uit over de Rijn!

In oranje de waterscheiding, in blauw de rand van het Heelsums Beekdal. In het zuiden wordt ons gebied doorsneden door de A50 en het knooppunt bij Heelsum. In dit gebied liggen drie dalletjes, de grootste is die van de Wolfhezerweg, de volgende in de Wolfhezerheide heeft een opvallende Z-vorm. Benedenstrooms daarvan ligt een Oost-West lopend dal bij de Doorwerthseweg waar ook de Utrechtseweg gebruik van maakt, maar dat dal bereikt niet de stuwwal.

Ik denk niet dat het droogdalen zijn, ondanks dat ze zo wel op de geomorfologische kaart staan, maar dat ze ontstaan zijn als smeltwaterstromen van het ijs dat achter de stuwwal lag.

Het hoogste punt van dit gebied is de Zilverberg die opvallend genoeg niet op de waterscheiding ligt. De rug van deze Zilverberg zet zich voort naar het noordoosten, en het dal van de Wolfhezerweg is daar doorheen ingesneden. Dat heet een consequent dal. We gaan hier verderop naar kijken.

In het zuiden heeft de Rijn de stuwwal en de sandr aangesneden. De steile aggressieve erosiedalen langs de Fonteinallee horen niet bij ons gebied.

Doorwerth ligt op de koepel van de waterscheiding, net als het akkercomplex tussen Doorwerth en Oosterbeek en de rotonde bij de Oude Herberg.

Een consequent dal bij de Wolfhezerweg

Een consequent dal trekt zich niets aan van gemakkelijk en moeilijk te eroderen lagen, maar uitsluitend van de hoogtelijnen. Het lijkt erop dat bij de Wolfhezerweg een mooi voorbeeld ligt – maar zeker weet ik dit natuurlijk niet, ik ga uitsluitend op het AHN af.

Het gaat om het rechterdal. Ten zuidwesten ligt de hoge Zilverberg. De top is langwerpig, wat logisch is bij stuwwallen: stuwwallen zijn scheef gestelde en opgestuwde rivierafzettingen, en lagen die eerst op elkaar lagen in de grond, liggen op een stuwwal naast elkaar. De ene laag is klei, een andere zand, een derde bevat veel grind. Die grindrijke lagen vormen de hoogste toppen van de stuwwallen. In dat grind zitten ook de klapperstenen waarnaar gezocht werd in de middeleeuwen, dus bovenop zo’n top ligt vaak een rij oude ijzerkuilen uit de middeleeuwen. Het lijkt op deze uitsnede dat de grindrijke laag die de top van de Zilverberg vormt, doorloopt ten oosten van de Wolfhezerweg (waar de watertoren bovenop staat), en is doorsneden door het droogdal (smeltwaterdal denk ik dus) van de Wolfhezerweg: een consequent dal dus, dat zich niks aantrekt van die lastig te eroderen grindrijke laag.

Meer over consequente en subsequente dalen op de Veluwe

Hee, ik zie op deze uitsnede raatakkers in de zuidoosthoek onder Hoog Oorsprong en ook op de Wolfhezerheide.

Waarom alle dalen op de linkeroever eerst naar het westen lopen en dan naar het noorden afbuigen, heb ik nog niet uitgepuzzeld. En waarom het dal in de Wolfhezerheide die merkwaardige Z-vorm heeft, ook niet.

Heelsum

Heelsum is een van de oudste bewoningsplekken in deze omgeving. Toen deze streek werd ingedeeld in parochies, werd Heelsum onderdeel van de parochie Wolfheze en ging men daar naar de kerk. Ook de kasteelbewoners van Doorwerth gingen in Wolfheze naar de kerk. In de 15de eeuw bouwde Doorwerth een eigen kapel boven op de berg (bij de kapelleboom, langs de oude weg Heelsum – Oosterbeek) waardoor de kerk in Wolfheze zijn aanzienlijkste gasten kwijtraakte. In de 16de eeuw liet de vrouwe op het kasteel – ik weiger te schrijven ‘De Heer van Doorwerth deed dit en dat’ zoals je meestal leest, want die heren waren er nooit en de vrouwen bestierden het kasteel – ook een kerk in Heelsum: dat was wel de doodsteek voor de kerk in Wolfheze die meer en meer verviel tot hij in de 17de eeuw werd afgebroken. Meer over Heelsum en dit knooppunt in de A50.

ca 1700 anoniem

1846 Justine Christine Everts van Meurs

De kerk en het kerkhof bovenop de helling zullen tot de meest geschilderde en gefotografeerde plekken in deze regio behoren. Samen met de Oude Kerk van Oosterbeek strijdt het om de eerste plek van mooiste kerken hier.

De Noord-Zuidweg

De Noord-Zuidweg is een nieuwe naam voor een middeleeuwse handelsweg die merkwaardig genoeg op geen enkele kaart staat uit de 17de eeuw. De handelsweg kwam vanuit het zuiden, stak bij Heveadorp de Rijn over, klom door het dal van de Seelbeek de stuwwal op, nam vandaar de minst steile route bij de oversteek van de stuwwal, en kwam dan uit op de Wolfhezerheide bij de wandelbrug in de heide. Bij die wandelbrug, die dus al zo’n 1000 jaar op dezelfde plek ligt, staken de handelaars de beek over, en kwamen dan bij een landweer van Gelre, en vandaar gingen ze dan verder naar Ede. Bij de bespreking van het beekdal gaan we daar verder op in. Op het AHN kunnen we de route prachtig volgen.

De Zilverberg

De Zilverberg is 63 meter hoog. In 1731 werd de langwerpige top verfraaid met een beukenlaan en drie rondelen. Die staan prachtig ingetekend op de Klinkenbergkaart, maar die heb ik dus niet. Hier een knipsel:

Ook moest er een vijver komen onderaan de helling langs de Italiaanseweg – die werd gevoed door een spreng, maar daar heeft nooit veel water in gezeten. Deze spreng is nu de kortste spreng die de Gelderse Bekenstichting onder zijn hoede heeft. We vinden alles moeiteloos terug in het bos en op het AHN:

Ook fraai de rij ijzerkuilen bovenop! Dat sluit prachtig aan bij het verhaal over de grindrijke laag die de top vormt. In zo’n grindrijke laag werd in de middeleeuwen naar klapperstenen met ijzer gezocht.

Grenspalen

Een leuke landgoedpaal staat aan de Utrechtseweg vlakbij de Wolfhezerweg. Erop staat De Bilderberg, en dit is de enige paal daarvan die ik ken. Hoe kan dat? Met een paal baken je je gebied niet af. Het is een gemeentelijk monument; ik zie hem staan in de lijst van ‘bijzondere objecten’. Daar zie ik dat ik ook nog op zoek moet naar ‘zes conische hardstenen zuiltjes rond de Hemelse Berg; en ‘zes gemetselde kolommen van Oorsprong en Hoog Oorsprong’.

Twee andere landgoedpalen hier zijn van Gelders Landschap en Kastelen, te herkennen aan de Gelderse Roos. De palen staan rond de landgoederen Zilverberg – Hoog Oorsprong van het GLK.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen