De Gelderse Gracht is de grens tussen Gelderland en Overijssel ten noorden van de Veluwe tussen de polders van Oosterwolde en Kamperveen. Rare naam, opvallende geschiedenis: lees en kijk met me mee.
De Gelderse Gracht watert de polders van Oldebroek af. Oldebroek is Gelders, dus die wetering moest in Gelderland gegraven worden. Maar de polders van Oosterwolde lopen door tot de grens met Overijssel, dus de wetering werd aan Gelderse zijde tegen de grens gepland. Oosterwolde leverde hier een smalle strook grond in. Kamperveen, dat in Overijssel ligt, heeft er niets mee te maken.
Dat schreeuwt om een tekening. Ik teken op de oudste kaart in topotijdreis de drie polders in – het is net een zeilboot. De boot is de polder van Oldebroek, het grootzeil is de polder van Oosterwolde en de fok is de polder van Kamperveen. De blauwe mast is de Gelderse gracht, en de twee oranje bollen zijn de twee sluizen die de Oldebroekers in 1425 moesten leggen in de wetering: de zuidelijke bij de Eekterberg en de noordelijke bij de zeedijk. Ik maak blauw wat toen dus zee was.
En zo is het in 2025. Er is niet eens zoveel veranderd, alleen is het Reevediep door de punt van de fok gegraven.
1425
In 1425 geeft Hertog Arnold de Oldebroekers toestemming om deze wetering te graven. In zijn brief maakt hij goed duidelijk wat de rechten zijn van de Oosterwolders, die immers geen schade mochten lijden door deze wetering waar zij niets mee te maken hadden maar wel grond voor inleverden, en wat de plichten zijn van de Oldebroekers. Simpel gezegd: graven, betalen en onderhouden. Behalve de twee sluizen, moesten ze ook bruggen maken en de ‘wangen’ van de wetering onderhouden.
De brief van Arnold is bewaard, maar ik ben lui en vind een kopie hiervan uit 1825 die gemakkelijker te lezen is. Maar ik vind het een rare tekst, dus zoek toch de tekst uit 1425 op. En dan schrik ik: die transcriptie uit 1825 is echt super slecht vol fouten die de brief onbegrijpelijk maken. Hebben historici 200 jaar lang dit gebruikt als bron?
Dus ik transcribeer alsnog de originele tekst uit 1425. Zoals altijd krijgen premium abonnees mijn transcriptie. Uiteraard zitten daar ook fouten in, maar niet zooooveel.
Premium abonnees zien hier een pdf met de tekst van deze brief uit 1425
Zie je die niet en ben je wel premium abonnee? Dan moet je misschien even inloggen.
Verder met het openbare blog.
Waarom moest die Gelderse Gracht gegraven worden? Hoe waterde de polder dan voor 1425 af? Ik vermoed dat de Gelderse Gracht een verlenging is van de oude uitgang bij de Eekterberg – want dat is het eenvoudigst. De polder + sluis lag er al bij aanleg van de polders van Oosterwolde en Kamperveen, dus de sluis moest bij aanleg van die nieuwe polders verlegd worden. Maar het kan ook zijn dat het water door de gegraven Broekwetering naar Elburg stroomde. Of allebei.
O ja, dat woord gracht. In oude teksten (maar niet in de brief uit 1425) wordt de wetering de Gelderse graft genoemd. Graft of grift is een gegraven waterloop. Ergens in de loop van de afgelopen 600 jaar is dat verbasterd tot het bekendere woord gracht.
En nu?
Ik fiets erheen: de Gelderse Gracht ligt er nog net zo. Ik moet er weer heen, want ik heb niet van alle goede plekken foto’s gemaakt. Dit is waar in 1425 de noordersluis gelegd moest worden.
Dit is een eindje noordelijker, waar de gracht nu de polders verlaat bij de Nieuwe Gelderse Sluis vlakbij het randmeer.
Mooie weer!