De Leke bij Leek

Leek ligt bij het Leekstermeer. Riviertjes zijn daar niet, wel kanalen. Maar vroeger was er wel een riviertje met de naam Leek of Leke. Kijk met me mee.

Ik ben samen met E een weekend in Lettelbert als terreinwacht op de Nivoncamping. Heerlijk. We zijn hier al zo vaak geweest. Maar de Leke heb ik nog nooit van 'bron' tot 'monding' afgefietst. En ik maak hier nooit foto's. Dus ik lardeer dit artikel met streetviewfoto's en een eigen foto van E.

Waar is de bron van de Leek, waar is de monding, wat is er nog te zien? Ik verdrijf mijn vermoeidheid – we zijn net terug – met puzzelen. Het eerste wat ik tegenkom (Wikipedia) is dat dit riviertje ook Lek of Piepke genoemd werd. Ter onderscheid van de plaats Leek noem ik het verdwenen riviertje de Leke. Ik kom ook de naam Wolterij tegen, Woldse Ee.

Eerst het kaartje uit de atlas uit 1570 van Sgrooten.

Sgrooten tekent het Reitdiep van Groningen naar de Waddenzee (niet naar het Lauwersmeer), en hij tekent de stad Groningen op het punt waar vele diepjes op dit Reitdiep uitkomen. Ik zie met de klok mee vanaf het Reitdiep eentje naar Delfzijl, vervolgens het Schutterdiep, Hornsterdiep, Peizerdiep, Roderdiep, en het Oudediep dat vanuit het westen ten noorden langs de zandrug gaat – herkenbaar aan de rij kerkjes -, plus nog eentje naar het Lauwersmeer dat het Nieuwediep zal zijn – hoewel dat langs Lettelbert loopt, maar de kaart is niet beroemd om zijn nauwkeurigheid maar om zijn schoonheid. Leeck staat erop, maar geen spoor van het Leekstermeer en de Leke. Wel Lettelbert.

De ‘watervlek’ onderaan is het hoogveengebied waar de Leke in zou ontspringen. Sgrooten laat dat afwateren met twee veenstroompjes naar Rode. Bovenop een hoogveengebied ligt niet echt een duidelijk riviertje: een hoogveengebied is een nat kussen dat aan alle kanten leegstroomt in veenstroompjes die rondom het kussen samenvloeien in riviertjes die verder stromen naar beneden. De riviertjes in het hoogveenkussen zelf verplaatsen zich nogal eens. Maar Rode is geen Leek, het Roderdiep is geen Leke.

Dan deze kaart uit 1592 van Abraham Ortellius:

Ha, het Leekstermeer, het huis Nienoord, de veenontginning is herkenbaar aan het kanaal met de wijken (= zijkanalen). Leek heet De Leeck. Lettelbert staat erop. Ortellius laat juist Rode in het droge liggen.

De familie van Ewsum heeft het huis Nienoord laten bouwen. Die familie is het veenkussen ten zuidwesten van Leek in de 16de eeuw gaan ontginnen en moest daarvoor heel wat graven: het hoogveen moest ingedroogd worden waarvoor wijken werden gegraven, en er moesten diepjes komen waarlangs de turf afgevoerd kon worden.

Laten we dat diepje in het hoogveengebied bij Zevenhuizen ten zuidwesten van Leek het begin van de Leke noemen. Terwijl de ontginning vorderde, werd het hoofddiep verlengd en vertakt naar het zuidwesten. Het diep stroomde naar Leek, het Leekstermeer hoort erbij, en volgens Ortellius komt dit diep tussen Midwolde en Lettelbert bij het Oudediep. Dus het Lettelberterdiep hoort erbij, waar onze camping aan ligt. Dit Lettelberterdiep kruist volgens Ortellius dit Oudediep en stroomt als Nieuwdiep naar de Lauwers.

Maar dat kan niet de natuurlijke afwatering zijn, want Niebert, Tolbert (=t Olde Bert), Midwolde, Lettelbert en Oostwold liggen op een zandrug, kijk nog even op de kaart van Sgrooten dan zie je die rij plaatsen zo hoog en droog liggen. Op de volgende AHN uitsnede zie je het Lettelberterdiep vanaf het Leekstermeer naar het noorden langs Lettelbert gegraven dwars door de zandrug (= de linker waterloop naar het noorden, rechts van een rechthoekige waterplas langs de snelweg)

Dat kan alleen maar gegraven zijn, dus ik puzzel nog even door.

Ik bekijk nog een aantal oude kaarten, maar daar komt niets nieuws uit. Zoals deze uit 1633. Hierop staat Nienoord, het hoogveengebied en het Leekstermeer. Ook hier watert het Leekstermeer af op het Lauwersmeer, langs Munnikezijl. Munnikezijl, waar ik enkele jaren geleden gekampeerd heb, is op deze kaart herkenbaar als eiland met twee stuwen.

Op Topotijdreis 1832, zie hier onder, lijkt de Leke af te wateren via de Matsloot op het Peizerdiep. Waar nu het prachtige gemaal Matsloot staat. Maar ik ben niet overtuigd dat dit de oude loop is: die lijkt meer aangelegd om aan wateroverlast het hoofd te bieden vanwege de zich uitbreidende Leekstermeer – dat is rond 1000 ontstaan door inzakken van de bodem. Hoofdreden van mijn twijfel is dat het gebied ten noorden hiervan en ten zuiden hiervan bij Roderwold hoort en dat oude perceelsgrenzen aan weerszijden doorlopen.

Maar dan valt me iets op. Ten noordoosten van het Leekstermeer ligt een kronkelige oude dijk en grens van Drenthe. Daar eindigt de oude marke van Roderwold. Lag de grens van Drenthe op de kronkels van het riviertje de Leke? Mijn vermoeden wordt bevestigd door de studie van Jeroen Zomer.

Hier de hele Leke op Topotijdreis 1823 en 2024. Van het hoogveengebied in het zuidwesten via De Leek, het Leeksterdiep, het Leekstermeer en de grens van Drenthe of De Matsloot naar het Peizerdiep.

Daarmee wordt het volgen van de Leke een mooie fietstocht door de prachtige Onlanden, die ik afgelopen zaterdag met veel plezier grotendeels gefietst heb. Waarbij ik vergeten ben foto’s te maken, zo mooi is het daar. Ook niet van het bijzondere gemaal Matsloot. Wat een sukkel ben ik toch. Alleen is er geen fietspad langs de oever van het Leekstermeer, maar zeker de fietspaden in het zuidelijke deel zijn schitterend.

Een paar google streetviewfoto’s om te laten zien wat een mooie tocht dit is:

Vanaf hier in Zevenhuizen is het Hoofddiep water.

Tussen Zevenhuizen en Leek. Om lekker te fietsen moet je aan de oostkant van het diep blijven.

Vanaf hier in het centrum van Leek is het Hoofddiep een paar honderd meter overkluisd, maar dat maken ze vast wel weer een keer open. In de sixties dachten ze dat dat een goed idee was, maar inmiddels denken we anders.

Bij Nienoord (links buiten de foto) en de haven van Leek begint het fietspad. Google streetview kan hier niet verder, dit blijft dus nog een verrassing. Over dat fietspad fiets ik als ik vanaf de camping boodschappen doe in Leek.

Een droog agrarisch deel van De Onlanden

Fietsbrug

Het kanaal vanaf deze fietsbrug (foto gemaakt door E)

Sandebuur:

Het gemaal in de Matsloot, provinciaal monument: Ik begrijp echt niet dat ik hier nooit foto’s heb gemaakt: we gaan hier bijna elk jaar heen. Ook nu fiets ik hier met veel plezier, ach een foto is vast niet nodig, die heb ik waarschijnlijk al wel gemaakt ….. niet dus.

Daar in de verte komt de Matsloot in het Peizerdiep:

Ken je de Onlanden niet? Zeker heen gaan. Het is een waterbuffergebied dat de stad Groningen droog houdt. Sgrooten had immers al laten zien dat Groningen ligt waar vele riviertjes bij elkaar komen. Je kunt kamperen bij het Nivon in Lettelbert. De oude binnenstad van Groningen ligt overigens hoog en droog op een uitloper van de megaflute van de Hondsrug, maar dat is echt een ander verhaal.

Je kunt de Leke ook af kanoën:

Benieuwd naar ons nieuwste boek? Dat is: De Veluwezoom in 1887 - met Henriette Fabius op vakantie. We volgen Henriëtte Fabius die in 1887 17 dagen op vakantie gaat naar Oosterbeek en daar een dagboek bijhoudt. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen het dagboek, andere reisverslagen, prentbriefkaarten en reisgidsen. We beantwoorden de vragen: Waarom was de Veluwezoom toen zo populair bij toeristen, wat deden de toeristen zoal, en waarom gaan wij niet meer op vakantie naar Oosterbeek? Verkrijgbaar als paperback en eboek. Meer over dit boek.

Alle afbeeldingen