De Steenwijker Aa begint bij Wapserveen en stroomt naar Blokzijl, althans volgens Sgrooten in 1570 in zijn atlas.
Sgrooten schrijft Wapsterveen, Wapse ter veen. Tegenwoordig heet de plaats Wapserveen, het veen van Wapse. Grappig hoe een plaatsnaam kan evolueren; beide verklaringen zijn logisch. We zoomen in:
Op deze kaart begint hij in het veen (de watervlekken) bij Wapsterveen, stroomt langs Steenwijk en komt dan bij Blokzijl in de Zuiderzee. Maar de Aa tussen Muggenbeet en Blokzijl was toen al een kanaal, de natuurlijke loop is noordelijker; we moeten verder terug.
Maar voordat we hierin duiken: we beginnen zoals altijd bij de bron.
Eerst wil ik iets doen wat gewoonlijk eenvoudig is: op het AHN langs de waterscheiding met de buurbeken een lijn trekken om zo het stroomgebied af te bakenen. Benedenstrooms is dat niet te doen: wat is de waterscheiding in Weerribben? Dus alleen het bovenstroomse gebied tot aan de poort bij Steenwijk. In rood de waterscheiding, blauw de beken, de oranje stip is Steenwijk.
En die gele stip? Daar zint het me niet en ik zoom in. Ik teken wat blauwe lijntjes.
Wat zien we hier? In lichtblauw (gekanaliseerde) beken. Het linker groepje hoort bij de Steenwijker Aa. De rechter is de Beilerstroom. In donkerblauw kanalen. Beide staan al in 1810 op de kaart. De rechter, de Oude Vaart ligt in de benedenloop van de Beilerstroom. De linker, het doorlopende kanaal is de Drenthse Hoofdvaart. Dat kwam oorspronkelijk uit in de Beilerstroom, en er lagen benedenstrooms dus niet twee kanalen naast elkaar. Het lijkt of de Oude Vaart een afleiding is van de Beilerstroom, dat de Beilerstroom eerst rechtdoor naar de Steenwijker Aa liep en is omgeleid om een kanaal te maken naar Meppel. Dit is bij Dieverbrug.
Maar een beetje AHNnen is niet voldoende. Omdat ik niet thuis ben in het Drents Archief, duik ik niet het archief in op zoek naar het stuk over de aanleg van de Oude Vaart, maar puzzel verder en kijk op paleogeografische kaarten. Eerst de oudste van net na het Weichselien toen er nog geen veen was gegroeid, 9000 vC:
De twee stippen op de kaart zijn Steenwijk en Meppel (die in de hoek zijn mijn knippunten). Twee dingen vallen me op: ten eerste dat bij de Dieverbrug inderdaad een kruising (of wirwar) van beeklopen was. Net als bij Ruinen daar ten zuiden van overigens. Mijn idee is dat de Beiler Aa 11000 jaar geleden een bovenloop was van de Steenwijker Aa.
De paleogeografische kaart van 2000 nC toont de uitgestrekte venen en de beken (grijs) zijn begraven onder veen (bruin). De bewuste verbinding bij Dieverbrug is er nog steeds.
Leuk hoor.
Ten tweede valt me nog iets op turende op de kaart van 9000 vC: Bij Steenwijk stroomt de beek eerst naar het westen en dan pas naar het zuidwesten. Dat is nu niet meer zo. De twee dingen, dus die beekkruising en deze loopverlegging, zijn gevolgen van hetzelfde: oude lopen zijn oost west, nieuwe lopen zakken naar het zuiden, en verstoren die oude lopen. In 9000 vC liep de Steenwijker Aa dus onder het Steenwijker Heuvelland langs naar het westen. Onderweg pikte hij de beken uit het heuvelland op, waarvan de Wheer de grootste was, en ging dan naar het zuidwesten. Door de Weerribben, oftewel de Wheerribben – dat verdient een eigen verhaal.
Terug naar de huidige Steenwijker Aa. Twee bovenlopen dus: de westelijke is de Vledder Aa, een prachtige beek die nadat we die volledig verknald hadden, nu weer een natuurlijke bovenloop heeft in een schitterend gebied. De oostelijke heet de Kwasloot en begint bij Diever. Dat klinkt als een nieuwe naam, maar ik lees een artikel dat het een oude beek is waaraan een heuse haven lag bij Diever waarvandaan je de Zuiderzee kon bereiken. Een zeehaven in Diever.
Ik volg de hoofdstroom naar beneden op de topografische kaart: Vledder Aa – Wapserveense Aa – Steenwijker Aa – Dolderkanaal – Steenwijker Diep – Steenwijkerdiep-Noord (dat is het zuidelijke deel van het Steenwijkerdiep) – De Wetering – Muggenbeet – Moddergat – Noorderdiep.
Zucht, slik. Hoe kan een buitenstaander hier wijs uit worden? Ik begrijp het systeem wel hoor, bij elke samenloop geven we een nieuwe naam. Wij zijn een plat volk. Niet alleen in ons land, maar ook in ons hoofd: waar twee beken samenstromen, geven we de samengestelde beek een nieuwe naam zodat niet de ene zich belangrijker voelt dan de andere. Dat doen we ook bij fusies. En dat doen we ook met kanalen. Maar Blokzijl is ontstaan bij de sluis in het Steenwijkerdiep, Blokzijlers willen dolgraag weten waar hun water vandaan komt en Vleddernaren waar hun water heen gaat, dus ik kort het rijtje in:
Vledder -> Steenwijker Aa -> Blokzijl.
Dus op dit blog stroomt de Steenwijker Aa van Vledder langs Steenwijk naar Blokzijl. Nooit eerder geweten dat een waterdruppel in die prachtige Vledder Aa naar Blokzijl stroomt. Dit geeft overzicht. Van lezers uit de regio komt vast commentaar. Ik houd me aanbevolen voor verbeteringen in dit versimpelde systeem.
De Steenwijker Aa stroomt door een breed plat dal: een glaciaal bekken, het Bekken van Steenwijk. Dit is uniek want dit is het enige herkenbare glaciale bekken in de Gaasterland IJsrand. Rondom dit dal ligt het Steenwijker Heuvelland, een zelfbedachte naam die best algemeen gebruikt mag worden. Bij Steenwijk ligt een opening in dit heuvelland waar de Aa doorheen stroomt. Dit is een bres of glaciale poort.
Deze is waarschijnlijk ontstaan door ijs toen het ijs verder oprukte, en dus niet door smeltwater toen het ijs smolt. Dan is dat een glaciale poort net als de Rossummerpoort, nummer twee op dit blog pas.
Steenwijk ligt op de helling boven dit dal, en dat maakt het lastig om de gracht te vullen – bij de Stadswandeling door Steenwijk kijken we daar naar.
Bij Steenwijk stroomt de Aa het veengebied in en is de wereld de laatste 10.000 jaar nogal veranderd. Op de paleogeografische kaart van 9000 vC zien we dat de Aa toen langs Kuinre, Emmeloord, Urk en Hoorn liep en daar samen met de Vecht, de IJssel en de Eem in een grote delta tussen Alkmaar en Beverwijk in de Noordzee uitmondde.
Wow wat is dit een mooie kaart.
Beneden Steenwijk verlaten we het heuvelland en komen we in de weidse Weerribben. Hoe liep de Steenwijker Aa vroeger, zeg in het jaar 1000? Op topotijdreis kom ik nog een kronkelige Oude Aa tegen op een grens even ten oosten van het kaarsrechte Steenwijker Diep. Dat zal hem zijn. Benedenstrooms liep hij van Muggenbeet noordelijker (ook daar een grens) en kwam dan ten noorden van Baarle in de Zuiderzee, zie gele stip waar de sluis moet zijn geweest. Ik lees dat daarvoor er ook nog een sluis bij Baarle is geweest, maar hoe dat water dan liep, kan ik niet terugvinden. Dus op mijn kaart is de oudste zijl (de middelste) er eentje zonder water.
Maar sinds de 17de eeuw ligt er een kanaal van Muggenbeet naar Blokzijl, zie de onderste gele stip en de donkerblauwe lijn. Daar kijken we naar in De Vuurtoren van Blokzijl.
