Nederland ligt vol gemalen: een groot deel van ons land ligt immers onder zeeniveau, en het teveel aan water moet dus omhoog. Er zijn reuzen en kaboutertjes: de kleine gemalen malen enkele kuub water per minuut uit een poldersloot een stukje omhoog het boezemwater in. Bij de reuzen gaat het om duizenden kuub en sommige malen meters omhoog.
Gisteren was het molen- en gemalendag: R en ik hebben drie grote gemalen bezocht: de Veneriete bij Genemuiden, de Zedemuden bij Zwartsluis en de Stroink bij Vollenhove. Wow. Prachtige oude en nieuwe techniek. Machtsvertoon, heersen over de natuur. Maar ook: wat een passie bij de mensen die daar werken of vrijwilliger zijn. En wat een kennis.
Het grootste gemaal in Nederland (tot die in de Afsluitdijk klaar is) staat bij IJmuiden. Het kan 15600 m3 water per minuut 1,2 meter oppompen. Welke grote gemalen zijn er in Noordoost Nederland?
Vandaag doen we Amerikaans: ik ga Oscars uitdelen voor grote gemalen met iets bijzonders. Mocht ik technische termen gebruiken die je niet kent: dit is mijn overzicht van gemalen naar type motor en type pomp.
De grootste gemalen in Noordoost Nederland staan in Overijssel. De Zedemuden is het eennagrootste gemaal van Nederland. Het bemaalt Drenthe en de delta van de Vecht, Het is een elektrisch gemaal met waaierpompen. Het kan 7450 m3 per minuut 1 meter oppompen vanuit het Meppelerdiep op het Zwarte Meer. Het komt alleen bij nood in actie, als Meppel weer eens wateroverlast heeft. Dat is gemiddeld een of twee keer per jaar maar dan pompt het wel twee weken nonstop. Mijn eerste Oscar. Geen foto’s.
Gemaal Stroink bemaalt het lage gebied van de Wieden en de Weerribben en omgeving, en kan 3200 m3 per minuut verwerken met drie waaierpompen, twee met een elektromotor en een dieselmotor. De rol is anders dan Zedemuden: het werkt vrijwel continu. Maar Zedemuden en Stroink staan ook met elkaar in verbinding. Stroink is het grootste gemaal dat een rijksmonument is: De tweede Oscar. Het is een schitterend gebouw – ook geen foto’s.
De Veneriete bemaalt polder Mastenbroek. Het is een stoomgemaal met schepraderen en een elektrisch gemaal met vijzels. Beide werken. Een groep vrijwilligers ontving ons met ter plekke gebakken knieperties. Dat verdient een lintje. De derde foto is een van de vijzels van het nieuwe gemaal. Het stoomgemaal is een rijksmonument: het is het oudste stoomgemaal en het enige dat nog werkt op de originele manier – de derde Oscar.
De Friese Boezem wordt leeggemalen op het IJsselmeer door twee gemalen (en een sluis bij het Lauwersmeer). Het Hooglandgemaal (ook rijksmonument) bij Stavoren kan 7350 m3 water per minuut 0,5 meter omhoog pompen en is het grootste gemaal van Friesland. Het Woudagemaal bij Lemmer is het grootste nog functionerende stoomgemaal ter wereld en kan 4000 m3 water per minuut verwerken. Het is niet alleen een rijksmonument maar staat zelfs op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Ben je hier nog nooit geweest, shame! Het Woudagemaal krijgt de vierde Oscar.
Het grootste gemaal van Groningen is Electra in het Reitdiep. Dit kan tot 4500 m3 per minuut 1,2 meter omhoog malen. Ook dit is een rijksmonument. Gemaal Rozema bij Termunterzijl kan 2700 m3 water per minuut 4,5 meter omhoog malen de Dollard in. Dit is het enige gasgemaal in ons land – de vijfde Oscar. Dieselgemaal Cremer (ook rijksmonument) is de backup en kan 1400 m3 water aan.
Cremer (links op deze en de volgende foto) is nu een museum maar was dicht toen ik er drie keer in een week langsfietste in juli 2025. Het Rozemagemaal staat rechts op de twee foto’s. Ook dat kun je bezoeken, maar was ook dicht die week. Het pompt met vier schroefcentrifugaalpompen. Het complex, inclusief de sluizen en de spuikom, is uniek. Een Oscar waard.
De twee Flevopolders worden droog gehouden door 4 gemalen, die allemaal 5,5 of 6 meter omhoog malen. Het grootste qua kuub is Gemaal Blocq van Kuffeler bij Almere. Dit kan 3410 m3 water per minuut 6 meter omhoog pompen. De andere zijn Wortman bij Almere 2000 m3, Colijn bij Ketelhaven 1580 m3 en Lovink bij Biddinghuizen 1120 m3. De gemalen in Flevoland zijn de Nederlandse kampioenen in opvoerhoogte – de zevende Oscar in de categorie teamsport moeten deze drie delen.
Op de foto Gemaal Colijn. Dit is een elektrisch gemaal, maar heeft een backup op diesel. Een geruststelling voor de bewoners van Flevoland die 4 meter onder NAP wonen. Ik vind het een prachtig complex. Ik, Twentse, voel me op vakantie.
De Noordoostpolder wordt droog gehouden door drie gemalen die 5,5 meter opmalen. Gemaal Vissering bij Urk kan 2400 m3 water per minuut verwerken, Gemaal Buma bij Lemmer 2160 m3 water per minuut en Gemaal Smeenge bij Kraggenburg 1240 m3 per minuut. Gemaal Vissering en Smeenge zijn rijksmonumenten. Vissering is net zo’n mooi complex als Colijn, maar de drukke weg die ik steeds weer moet oversteken terwijl ik rondkijk, verknalt veel.
Drenthe doet niet mee om de Oscars van grote gemalen. Het grootste is, zo google ik bij het waterschap, De Mars bij Coevorden dat 56 m3 per minuut 1,5 meter kan opmalen. Drenthe is klant van de Zedemuden.
Ook Gelderland doet niet mee om de Oscars. Maar het heeft wel een bijzonder gemaal: het Hollandsch Duitsch Gemaal bij Nijmegen, rijksmonument. Niet bijzonder qua grootte: 940 m3 per minuut 5,25 meter omhoog. Het heeft een bijzonder verhaal: het bemaalt ook de polders bij Kleve in Duitsland. Het is gebouwd in 1933 in eendrachtige samenwerking tussen Nederland en Duitsland. Ik heb er een mooi boek over, en daarin lees ik dat ze in de Tweede Wereldoorlog door zijn gegaan met gezamenlijk bemalen. Water houdt zich niet aan grenzen namelijk en tijdens een oorlog stroomt het ook gewoon de grens over. Dat verdient een Oscar voor de vrede.
Tja, dan toch ook maar het grootste gemaal in ‘mijn’ waterschap Vallei en Veluwe: Gemaal Terwolde 850 m3 per minuut 3 meter omhoog. Dit zijn drie generaties naast elkaar. Het oudste deel is een stoomgemaal (maar daarvan staat alleen het ketelhuis er nog), daarnaast een oud elektrisch gemaal, en nu komt daar naast een nieuw elektrisch gemaal. Prachtig toch? Ik wilde al bijna een Oscar uitdelen, maar de oude doen het niet en bij de Veneriete wel.
Tenslotte een kleintje onder de groten, maar wel een Oscar waard voor de architectuur: gemaal Fiemel bij Termunterzijl.
Negen Oscars voor de gemalen in noordoost Nederland. En ik weet wel zeker dat ik toppers vergeten ben – gelukkig worden Oscars jaarlijks uitgedeeld.
Waar zou Cruquius staan in jouw rangorde?
Ja dat is een goede. Ik heb het opgezocht: de Cruquius is de grootste stoommachine ter wereld. (een Oscar dus). Hij pompte water 5 meter omhoog: dat zou toen een Oscar waard geweest zijn, ware het niet dat inmiddels de gemalen in de Flevopolder 6 meter omhoog malen. Hij heeft acht zuigerpompen. Elke pomp pompt per slag 8 m3 water weg, en maakt 5 slagen per minuut. Dus ff rekenen: de acht pompen samen malen 8 * 5 * 8 = 320 m3 water per minuut op. Dus qua hoeveelheid water was het niet zoveel. Hoewel ik versteld sta dat zo’n zuiger 8 kubieke meter water per slag verwerkt. Dat is meer dan de handpomp in de moestuin…..