Wat is een gemaal?

Met een gemaal breng je water van een lager naar een hoger niveau. Nederland ligt vol gemalen: een groot deel van ons land ligt onder zeeniveau, en het teveel aan water moet dus omhoog.

Vroeger was dat anders: ons land lag boven zeeniveau en het waterbeheer ging met sluizen. Door voortdurende ontwatering hebben we ons land doen zakken, sukkels zijn we. Dus de gouden tijden van de sluizen zijn voorbij. Pompen of verzuipen, is nu het devies. Gemalen hadden we vroeger alleen nodig waar we een meer wilden leegpompen om het droog te maken en er een polder van te maken – overigens zijn die meren ook door ons wanbeheer ontstaan, maar dat is een ander verhaal.

Gemalen, stuwen en sluizen

Meer lezen over ons watererfgoed? In het cluster Watererfgoed staat alles bij elkaar.

Hoe herken je een gemaal? Nou, hij staat bovenop het water. Dit, en vele andere van de foto’s, passeren we op onze fietstocht door Oldambt: een echte gemalenroute.

Maar zo staan een sluis, stuw en een brug ook. Als ik er nou even vanuit kan gaan dat je weet wat een brug is, dan gaat het alleen nog om het onderscheid tussen een sluis, stuw en een gemaal. Een sluis en een stuw hebben geen pomp: water wil naar beneden en wordt tegengehouden. Een gemaal heeft wel een pomp: water wil naar beneden en moet omhoog.

En hoe weet je welke kant hij op maalt als je niet zoveel hoogteverschil ziet? Nou, het waterschap wil geen rotzooi in de pomp, dus bij de ingang zit een rooster met bij iets grotere gemalen een ding dat rotzooi uit het water kan halen. Dit is gemaal Tonnistil: een vijzelgemaal, gezien de scheve uitbouw waar de scheve vijzel onder zit, een rooster voor de inlaat, en het hoge kanaal is achter mijn fiets. Leuk is dat je door een raam de pomp ziet staan.

Typen gemalen

Een gemaal bestaat uit twee onderdelen: de motor en de pomp

Soorten motoren:

• Menskracht: zullen we onze pomp in de tuin een eenvoudig gemaal noemen?
• Paard: een rosmolen. Een rosmolen kon voor meer dingen worden gebruikt; bij Steenwijk werd de gracht volgepompt door middel van een rosmolen. Nu niet meer, nu ligt er een gemaal.
• Wind: poldermolens, tjaskers, Herculesmolentjes, Amerikaanse windmotoren: het zijn de iconen in ons land.
• Stoom: het Woudagemaal bij Lemmer is het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld dat ook echt nog in functie is (weliswaar als backup als de elektrische gemalen bij Stavoren en Lauwersoog het niet aankunnen, maar het komt echt bijna jaarlijks wel in actie.
• Gas: Het Rozemagemaal in Termunterzijl is een gasgemaal. Ik weet niet zeker of dit het enige is in Nederland, misschien is er ergens nog eentje.
• Diesel: dieselgemalen zijn er meer, en ook dat zijn wonderen van mechanische techniek.
• Elektriciteit: nieuwe gemalen zijn allemaal elektrisch.

Soorten pompen:

• Scheprad: poldermolens werken met een scheprad. En vergis je niet, de doorsnede van zo’n rad is 5 tot 6 meter, en de breedte is ongeveer 50 cm. Gigantische dingen zijn het.
• Zuiger: de bekende tuinpomp werkt met een zuiger.
• Schroefpomp: sommigen verwarren een schroefpomp met een vijzel. In een schroefpomp zit een ding dat lijkt op een ventilator. Het water komt omhoog door verschil in druk. Een schroefpomp kan verticaal in het water staan of horizontaal erin liggen. Dat laatste noemt men ook waaierpompen.
  • verticale schroefpomp
  • horizontale schroefpomp
• Vijzel = Schroef van Archimedes: lijkt op een boortje van een boormachine. Vroeger was die van hout, nu van metaal. Die gemalen kun je van buiten herkennen door de scheve uitbouw waaronder de vijzel staat opgesteld.
• Centrifugaalpomp: dit is een centrifuge waarbij het water naar buiten wordt geblazen en dan omhoog wordt geperst.

Dat zijn in theorie 7 * 6 typen gemalen, maar bijvoorbeeld een gemaal op menskracht met een centrifugaalpomp komt niet voor. Wat dan wel?

Handzwengelpomp

Ha, het eenvoudigste gemaal is de waterpomp in je moestuin. Die werkt met een zuiger en je bedient hem zelf met een zwengel. De waterpomp met emmer aan een touw zou je ook een gemaal kunnen noemen. Weliswaar hebben deze twee dingen niet als doel om water weg te malen, maar het kan wel: met een emmer je ondergelopen kelder leegscheppen.

Rosmolen met scheprad

Een rosmolen is een scheprad dat wordt aangedreven door een paard of ezel. Het werd gebruikt in de tijd dat het enige alternatief wind was, en als er dan een gemaal nodig was waar geen wind was, gebruikte men een paard, ezel of os. Ik kwam een voormalige rosmolen tegen in Steenwijk, waar een paard een scheprad aandreef dat water vanuit de beek de gracht in maalde. In de lijst van nog bestaande rosmolens in Nederland komt geen rosmolen met functie ‘opvoeren van water’ voor.

NB: voordat je me terecht wijst dat je andere rosmolens weet: in dit artikel kijk ik uitsluitend naar rosmolens en windmolens die water omhoog malen. 

Windmolen

Nederland staat of stond vol windmolens die tot doel hadden het opvoeren van water. We noemen ze poldermolens. In de Randstad, waar geen watermolens zijn, noemen ze dat watermolens. Maar dat is wel heel onhandig. Een watermolen wordt door water aangedreven -maar goed, een korenmolen wordt niet door koren aangedreven, dus het blijft klunzen.

Ha, een watermolen die water opmaalt, zou dat kunnen?

Over windmolens kun je een boek schrijven, en dat is dan ook al gedaan.

De Tjaskermolen is het eenvoudigst, maar o zo slim. Het is een schroef van Archimedes of vijzel die wordt aangedreven met wind. Er zitten geen ingewikkelde constructies tussen de vijzel en de molen. Op de volgende foto, genomen bij Nieuw Scheemda, zien we drie gemalen. Links de tjasker, maar weliswaar ligt de schroef in water, het slimme systeem waarmee dat water weggevoerd werd naar een hogere sloot zit hier niet bij. Hij is er gewoon neergelegd, leuk voor de fietsers.

De windmolen op de achtergrond is De Dellen. Daar wordt windkracht via tussenstappen met tandwielen overgebracht van wind naar water. Dergelijke windmolens zijn de bekende windmolens waar Nederland beroemd om is. Of zo’n molen een poldermolen of een graanmolen (oid) is, kun je zien aan de plek in het landschap: een poldermolen staat op de sloot. Deze molen bij Nieuw Scheemda maalt water op met een vijzel. Dus het principe is niet veel anders dan bij die tjasker op de voorgrond maar dan wat ingewikkelder uitgewerkt. Rechts van de Dellen staat het elektrische gemaal dat tegenwoordig in gebruik is.

Deze tjasker bij Workum werkt nog wel.

De witte molen van de volgende foto staat in de Marsch (Nederbetuwe) en maalt water uit de polder op de Rijn. Hij doet dat met een scheprad van 6 meter doorsnede en 45 cm breed.

De volgende foto is gemaakt in het Binnenveld niet ver van Veenendaal, maar vergelijkbare molens zie je overal in het land. Het is de meest voorkomende poldermolen, bedacht door Bas Bosman en gemaakt in Piershil. Dit heet een Bosmannetje of eigenlijk Bosmanmolentje. Deze molen maalt water op met een centrifugaalpomp. Het handige is dat hij zichzelf op de wind zet, geen elektriciteit nodig heeft, weinig onderhoud nodig heeft en als er iets stuk is, eenvoudig gerepareerd kan worden. De molen is geschikt voor het opmalen van kleine hoeveelheden water over weinig hoogteverschil. Ideaal in kleinere polders en natuurgebieden.

Iets dergelijks is de Amerikaanse windmotor. Amerikaans, dus groot. Dit kleintje staat bij de Mok in Gaasterland, maar er bestaan nog veel en veel grotere. Het zijn rijksmonumenten, en ik vind ze magnifiek. Op de andere kant van de windvaan staat ‘Hercules’, het merk, dus we noemen ze ook wel Herculesmolens.

Bijzonder, want uniek in Nederland, is deze tonmolen bij Paasloo, Steenwijkerland. Op onze fietsroute Fietsen door het Steenwijker Heuvelland komen we er langs.

Stoomgemaal

Er zijn nog 11 stoomgemalen in Nederland. Het grootste nog functionerende stoomgemaal ter wereld staat in Friesland: het Woudagemaal bij Lemmer dat 4000 m3 water per minuut kan verwerken.

Op de volgende foto het stoomgemaal Winschoten.

Dit is een stoomgemaal dat water oppompt met een vijzel. Daarmee is het het enige vijzelstoomgemaal ter wereld. De vijzel is groter dan ik gedacht had:

Het nadeel van een stoomgemaal is, dat het een week vergt om het in werking te stellen. Het gemaal gebruikt een ton kolen per dag en kan 120 m3 water/minuut 2,5 meter opvoeren. Het gemaal is in 1971 gesloten en vervangen door een elektrisch gemaal. Het is nu een museum.

Dieselgemaal

Er zijn 38 dieselgemalen in Nederland. Op de volgende foto links gemaal Cremer in Termunterzijl.

Dit is een dieselgemaal dat water oppompt met een schroefpomp. Een schroefpomp is een buis waarin een schroef draait die eruitziet als een ventilator. Door het draaien van de schroef ontstaat onderdruk en komt vloeistof in beweging. Schroefpompen kunnen niet veel hoogteverschil verwerken. Het gemaal is nu een museumgemaal. Toen ik er was, was het dicht en ik ben vergeten om te bekijken of ik door de ramen naar binnen kon kijken. Gemiste kans natuurlijk.

Een mooi dieselgemaal zag ik in Nieuwolda. Ik kon er niet in en er zat geen raam in, maar wel zag ik de vijzel onder een schuin open rooster:

Het is een museum, maar de openingstijden staan niet aangegeven. En ik kon het niet vinden in de lijst van rijksmonumenten. Shame.

Dit schattige gebouwtje is het voormalige gemaal De Vooruitgang van de Groote Polder bij Termunterzijl. Of het mechanisme er nog is, betwijfel ik: ik kon wel door het raam naar binnen kijken, maar daar stond geen pomp. De gevelsteen met daarin de namen van de ingelanden die de boel hadden gefinancierd is wel echt uniek – daarvoor moet je ff inzoomen op de tweede foto; ik stond wat te ver weg maar kon (mocht) niet dichterbij komen:

De volgende zijn twee voormalige dieselgemaaltjes bij Oostwold die zijn omgebouwd tot B&B. Ze liggen vlak bij elkaar aan het Oldambtermeer. Ook hier weer mooie gevelstenen met de namen van de ingelanden.

Er zijn ook elektrische gemalen die een backup op diesel hebben. Handig voor het geval de stroom uitvalt en jouw polder 4 meter onder NAP ligt. Dit is bij Ketelhaven in Flevoland. Elektrisch met backup op diesel.

Het gemaal Broeken en Maten bij Kampen is een dieselgemaal met schepraderen.

Aardgasgemaal

Er bestaat maar 1 aardgasgemaal in Nederland en dat ligt in Termunterzijl: het Rozemagemaal. Dat staat rechts op de volgende foto (links gemaal Cremer). Ook dat kun je bezoeken, maar was dicht toen ik er was. Het is in 2000 in gebruik genomen ter vervanging van gemaal Cremer. Het bestaat uit vier schroefcentrifugaalpompen. De vier samen kunnen 2700 m3 per minuut verwerken en 4,5 meter hoogte opvoeren. De motoren werken op aardgas.

Elektrisch gemaal

De meeste nieuwe gemalen werken op elektriciteit. De gebouwtjes zijn kleine blokkedoosjes en je fietst er gedachteloos langs. Maar ook daar zitten pareltjes tussen hoor. Die in Fiemel vind ik prachtig:

Hij ligt grotendeels onder de grond, met een grasmat als dakbedekking. Ik krijg het idee dat ik naar een overwelfde gracht sta te kijken. Daar heb ik wel door het raam naar binnen gekeken:

Hoger op de dijk drie extra pompen:

Bijzonder dat in de dijk de bakstenen muur van het oude gemaal nog zit, met de gevelsteen van de ingelanden:

Het blijkt dat je bij heel veel gemalen in Groningen naar binnen kunt kijken. De foto’s neem ik door het glas heen.

De volgende foto’s zijn van Gemaal Oude Ae bij Termunterzijl. Ook dit is elektrisch met een vijzelpomp.

Hier kijk ik naar binnen in het gemaal bij Lutje Loug. Alweer eentje met een vijzelpomp.

Het Hooglandgemaal bij Stavoren is een rijksmonument. Het is elektrisch met horizontale schroefpompen. Vanaf het binnenwater is het schitterend, vooral vanaf een boot. Maar ik heb geen foto. Het plaatje komt van de site van de gemalenstichting.

Een vijzelgemaal bij Ede

Op de rioolwaterzuivering in Ede staat een elektrisch vijzelgemaal.

Het is een monument, en omdat het waterschap de plek nodig had voor uitbreiding van de slibverwerking, moest het even verplaatst worden. Hier een filmpje. Centimeter voor centimeter verhuisde het gevaarte 150 meter.

Waarom dit gemaal bijzonder is? De architectuur: een betonnen kolos, een brutalistisch gemaal. Ik ben er trots op dat we het verplaatst hebben. Maar wat doet dit gemaal? Hier is toch geen polder? Waarom moet dat water een tiental meter omhoog gemaald worden?

Nou, dat vroeg ik me ook af en werd me uitgelegd: rioolwater werd door de drie vijzels omhoog gemalen, en ging dan door een sifon naar dat torentje rechts. Door de waterhoogte in het gemaal stroomde het rioolwater boven uit dat torentje (communicerende vaten). Daar werd het rioolwater over vier bakken verdeeld.

Alle afbeeldingen