Lemmen bij Hoenderloo

Op topotijdreis-1850 staat ten ZO van Hoenderloo Het Groote Lemmen en Het Kleine Lemmen. Wat zijn dat? En is er nu nog iets van te zien? We beginnen een lange puzzeltocht door de geschiedenis en onze taal.

Sorry, het was beslist niet de bedoeling om dit vandaag te publiceren. Eerst wil ik er heen fietsen. Sorry!

Ere wie ere toekomt: G doet de speurtocht die tot in Duitsland leidt en ik schrijf er dit verhaaltje over.

We beginnen op topotijdreis-1850. De twee Lemmens geef ik aan met een oranje stip – ik heb geen idee wat het zijn, maar ik wil ze volgen in de tijd.

Op de versie topotijdreis-1874, de Bonnebladen, is het Grote en het Kleine Lemmen verdwenen – en heet Hoog Baarlo inmiddels Hoog Barel. De twee Lemmens zijn opgegaan in een landgoed waar de heide is volgeplant met loofhout (lichtgroen) en naaldhout (donkergroen). Even ten oosten van beide stippen staat een huis – het zou me niets verbazen als dat het Groote en Kleine Lemmen zijn. Voorheen twee boerderijen in een onafzienbaar heideveld, in 1875 verstopt in een groot bos.

En nu? We zitten in het particuliere afgesloten landgoed Deelerwoud. Daar mag niemand in. Links van mijn stip bij Het Grote Lemmen staat Kasteel Deelerwoud – geen middeleeuws kasteel hoor. De boerderij bij Het Grote Lemmen staat er nog – althans, daar staat een huis. De boerderij het Kleine Lemmen is een heideveldje.

Even inzoomen:

In 1850 zie ik bij Het Groote Lemmen geen boerderij, maar misschien bij Het Kleine Lemmen twee miniveldjes aan weerszijden van de NZ-weg? Of is dat verbeelding?

In 1900 zijn er veldjes en gebouwen bij beide Lemmens

In 2024 staat er een groot kasteel op de top van de heuvel bij Het Grote Lemmen, zijn de veldjes daar nog herkenbaar en staan daar (nieuwe) gebouwen. Bij het Kleine Lemmen zijn de gebouwen en veldjes weg en zijn er heideveldjes. De geelzwarte grens is de gemeentegrens tussen Apeldoorn en Arnhem.

Wat betekent Lemmen?

Het is een achternaam, maar is het ook iets anders? G speurt door en vindt een aanwijzing op een Duitse website over een specifieke hakhouttechniek bij beuken: Hij schrijft duitse e-mails:

Sehr geehrte Frau I.,

Ich habe bei Google nach dem Wort „Lemmen“ gesucht. Auf der Website wird eine alte Niederwaldtechnik namens “Lemmen” erwähnt. Seltsamerweise finde ich nirgendwo weitere Informationen zu diesem „Lemmen“. Ich weiß auch nicht, was das Wort Lemmen bedeutet – wahrscheinlich „Beschneiden“? 

Mein Grund für die Suche liegt im Deelerwoud-Wald bei Hoenderloo. Dort tauchen um 1820–1850 zwei Flurnamen auf: „Het Groote Lemmen“ und „Het Kleine Lemmen“, 

Diese Flurnamen könnten möglicherweise mit Niederwaldkultur in Verbindung stehen. Auf älteren oder neueren Karten findet man jedoch keine Spur dieser Flurnamen. 

Könnten Sie mögligerweise weitere Informationen zum “Lemmen” in der Forstwirtschaft bereitstellen, oder eine Online-Quelle, oder ein Buch, das es beschreibt? Es ist wahrscheinlich nicht nur eine alte Technik, sondern auch ein sehr altes Wort. 

Mit freundlichen Grüße, 

G.

Hij krijgt antwoord en heeft duidelijk beet:

Guten Tag, Herr N.

vielen Dank für Ihre Nachricht.

Sie haben Recht, das Lemmen steht im Zusammenhang mit der Niederwaldbewirtschaftung. Lemmen beschreibt eine alte Technik der Waldverjüngung und -erhaltung. Im Mittelalter durfte die Bevölkerung alle 15 Jahre dem Wald Holz entnehmen. Dabei wurden vor allem  Buchen auf den Stock zurückgeschnitten. Die Menschen waren verpflichtet, den Wald durch Lemmen auch für die nachfolgenden Generationen zu erhalten. Beim Lemmen wurde mindestens ein biegsamer Ast, der nicht abgeschnitten wurde, auf das Erdreich gebogen, mit Steinen und Erde belegt, so dass sich hieraus ein neuer, junger Baum entwickeln konnte.

Bei uns in Deutschland steht das Wort nicht mehr im Duden. Wie Sie selbst gemerkt haben, gibt auch Wikipedia nicht darüber aus.

Auf meinen geführten Wanderungen habe ich an zwei Stellen noch nachweisbare Zeitzeugen, die das Lemmen anschaulich machen.

Weitere Informationen kann ich Ihnen leider nicht geben. Auch Literatur hierzu ist mir nicht bekannt.

Ich wünsche Ihnen viel Erfolg bei Ihren Forschungen.

Freundliche Grüße

I.

Nou, hebben wij een leuke hobby of niet? Dit is toch geweldig?

G speurt verder en vindt deze tekst op de website van Grenspark:

De meeste inheemse boomsoorten lopen, als ze dicht bij de grond worden afgehakt, opnieuw uit en
vormen dan stoven. Beuken doen dit echter niet. Ze verdragen intensief snoeien, zoals dit bijvoorbeeld
bij knotwilgen gebeurt, niet. Toch lukte het deze handicap van de Beuk te omzeilen. Alleen de sterkste, armdikke takken werden gekapt, de jongere, dunnere takken werden ongemoeid gelaten. Bij een kapcyclus van circa 15 jaar konden de Beuken steeds weer op hun oude stammen regenereren. Door dit duurzame gebruik bereikten de beukenstobben en knotbeuken een leeftijd van meer dan 200 jaar. Daarnaast drukte men jonge, buigzame twijgen van de Beuken tegen de bodem en verzwaarden deze met stenen en graszoden. Zo vormden de jonge twijgen wortels en ontstonden in de buurt van de moederboom nieuwe beukenbomen. Deze methode werd ‘lemmen’ genoemd en was een in
voorschriften vastgelegde verplichting voor iedereen die in het bos hout wilde kappen. ‘Lemmen’ is in
de grensregio nu een veel voorkomende familienaam.

Goed, beukenhakhout dus waarbij jonge twijgen werden afgebogen naar de grond zodat ze wortels kregen.

Het grootste areaal beukenhakhout in deze omgeving is bij de Duno en Doorwerth. Daar heb ik deze foto’s gemaakt, maar ik heb er nooit op gelet of er rond een oude boom jong opschot is. Op die tweede foto lijkt het er wel een beetje op. Werden de beuken daar gelemd?

Archieven

Ik ben meer van de archieven dan van de menselijke communicatie, dus ik duik in de verslagen van visitaties door de Rekenkamer aan het Coenenbos, het archief van het Nederrijkswoud, het proefschrift van Van Slingeland over De Sijsselt, rapporten over bosbeheer, de boeken van Klaas Brouwer en vind ….. niets over het lemmen van bomen.

Ok iets: het boerderijtje bij de Groote Lemmen heet nu ’t Schot. Het is vervallen en wordt opgeknapt, en er horen twee varkensschuren bij.

Fietsen

Natuurlijk willen we ter plekke kijken. Die oude beuken staan vast nog wel rond het landhuis. Maar we mogen er niet in. Wie weet kunnen we de eigenaar enthousiast maken voor zijn lemmen?

Alle afbeeldingen