Op de foto zien we twee gemalen achter elkaar staan: een gemalentrap. Hoe werkt dit? Kijk met me mee.
We zitten in het Flait tussen Koudum en Stavoren. De boten op de achtergrond liggen in een jachthaven langs de Geeuw. Vroeger werd het Flait bemalen met een stoomgemaal.
En nog langer geleden was dit een meer. Het Flait is dus een droogmakerij. De kaart is van 1815.
Het Flait is de laagste polder in dit gebied, zie de hoogtekaart. De Zuidwesthoek is het gebied links van de heuvels (de Koudumer Slaperdijk wordt vast eens een ander verhaal). Het Flait ligt even links van het midden ten noorden van het kanaal:
De Geeuw hoort bij de Friese Boezem (dat wordt ook vast wel eens een ander verhaal) en het Hooglandgemaal bij Stavoren pompt dat water op het IJsselmeer.
De volgende figuur is een uitsnede van de streefpeilenkaart van het waterschap. Zachtgeel zijn de wateren die horen bij de Friese Boezem. Erin staat VP: -0,52, wat betekent dat het gewenste waterpeil het hele jaar door 0,52 m onder NAP ligt. Hoewel er al 5 jaar een proef loopt om hier wat flexibeler mee om te gaan; de proef loopt eind 2026 af dus in 2027 horen we vast of het een succes was.
De andere kleuren zijn de polders. Die liggen lager, zie de getallen. Sommige polders hebben een verschillend zomer- en winterpeil, ZP en WP. Andere niet, VP. Gemalen en windmolens pompen het water uit de polders op de boezem.
De felroze polder in het midden van de uitsnede is Het Flait. Het is de diepste polder op deze uitsnede. We zien VP -2,80 en VP -3,00 en zelfs VP -3,20. Dat zijn de streefpeilen die in deze polder blijkbaar het hele jaar door hetzelfde zijn.
Ik heb wel een lange omweg nodig om bij de gemalentrap te komen …..
Maar daar zijn we dan: de gemalentrap bemaalt dus polder Het Flait. Het zijn twee vijzelgemalen achter elkaar. Dat het vijzelgemalen zijn, zien we aan de schuine uitbouw: daar zit de vijzel onder (die niet lijkt op de vijzel waarmee je specerijen maalt, maar op een schroef. Een andere term is de schroef van Archimedes). De eerste pompt het water op tot -1,50, de tweede tot -0,52.
Ik maak een tekening:
Oeps, ik zie dat ik De Fluessen heb getypt; dat moet De Geeuw zijn. Maar dat weet dat water niet.
Waarom een gemalentrap en niet in een keer 2,70 meter omhoog? Er zijn gemalen die dat best kunnen hoor, maar dat zijn grote gemalen die bijvoorbeeld de Noordoostpolder droog houden. Die malen wel 5 meter omhoog. Maar dan gaat het om duizenden kuubs per minuut. De Flait is maar een kleine polder, en dit was waarschijnlijk de goedkoopste oplossing. Het lijkt me een slimme oplossing voor plekken waar weinig water een groot stuk omhoog moet.
Ik ken niet veel gemalentrappen, maar het zal vast niet de enige zijn. Het is de moderne variant op de poldermolentrap bij Kinderdijk.
Wat mij nou leuk lijkt? Als het waterschap de deksels op de schroeven vervangt door roosters, en dat je dan het water omhoog ziet gaan. Dat kan, de vijzels van de Veneriete bij Genemuiden liggen zichtbaar onder roosters:
En dan een picknicktafel erbij. En een bordje met mijn tekening … Immers, het fietspad langs deze gemalentrap is deel van het fietsknooppuntennetwerk, dus er komt best wel eens iemand langs.
Nog even, en heel Amerika komt kijken.
Dag Martine, Leuk stuk over de droogmakerijen van Zuidwest Friesland. In Den Bosch hebben ze een prachtige schroef van Archimedes als fontein. https://www.bossche-encyclopedie.nl/overig/beelden/de%20schroef%20van%20archimedes.htm Daar kun je inderdaad zien hoe het werkt. Hartelijke groeten Ad Woudstra Utrechtsestraatweg 7 3911TR Rhenen