Anno 1393: Polder De Slaag

Eemland is een uitgestrekt vlak eentonig gebied. Maar schijn bedriegt. Het is een verzameling kwelderpolders die in de loop van de 13de tot 15de eeuw zijn ingepolderd met elk een eigen fascinerende geschiedenis. Vandaag bekijk ik polder De Slaag, de eerste polder in Eemland met een eigen dijkbestuur. Ik duik in het archief de dijkbrief uit 1393 op die is opgesteld bij het inpolderen.

Nee, ik ga geen serie maken over alle polders. Maar ik ben wel druk geweest, en tot en met februari 2027 verdiepen we ons in Eemland: oude kaarten, archiefstukken, prenten, gemalen, dijken, polders. Het is een fascinerend gebied met een lange geschiedenis. Er zal wel een fietsboek uit rollen, maar daar heb ik nog niet naar gekeken.

In 1393 laat bisschop Floris van Wevelinkhoven samen met de Heer van Abcoude en de stad Amersfoort een dijk aanleggen rond de nieuwe polder De Slaagh. Voor het beheer daarvan maken ze een dijkbrief. Premium abonnees krijgen de transcriptie van dit fantastische stuk.

enen dijck geslagen ende geleit hebben die welic duren sal alsoe als die gelegen is streckende van Netelenberch aen Ruetgens camp ende voirt den cleijnen dijck streckende al langens Ruetgens camp ende over Everts lant van Crachtwijck aen die Vueden strate toe

Er staat niet dat ze de dwarsdijk de Vudijk noemen. Maar op de kaart uit 1610 is dat wel zo. En er staat ook niet dat ze de dwarsdijk aanleggen: die lag er al en ze maken er gebruik van.

Ze verstevigen het deel van de oude dwarsdijk langs de Slaag (den cleijnen dijck) tot aan de Vuedenstraat, de huidige Slaagseweg langs de polder. Deze dwarsdijk fascineert me en krijgt een eigen verhaal.

Nou is dit geen geschiedenisblog maar een landschapsblog: uiteindelijk wil ik weten wat een fietser of wandelaar ziet van de geschiedenis.

Ik maak een schetsje: in geel Hoogland, dan de drie polders op volgorde van aanleg: 1 = Coelhorst, 2 = Overzeldert, 3 = De Slaag. Nu valt me pas op dat ze in 1393 langs de noordrand geen dijk leggen; blijkbaar was de bestaande uitwetering van Zeldert voldoende. Aan de overkant van de Eem ligt de Grote Melm.

Ik vind ook nog een kaart van rond 1640 die landerijen weergeeft van gasthuizen in Amersfoort. Dit zijn landerijen in De Slaag, maar meer dan dat staat er niet op.

Deze unieke kaart is uit 1666, het noorden is links. Er bestaat ook een gekleurde versie (waarop bovendien de wapens bovenaan zijn ingevuld). Ik zal een overzicht van alle kaarten maken.

Polder De Slaagh vinden we in de rechter onderhoek. Ik klieder de dijk van 1393 in en ook de aansluitende dwarsdijk. De blauwe stippen zijn wielen, bij het roze stukje staat Vudijk.

We zoomen in op De Slaagh.

De polder wordt in 1666 ontwaterd door de Slaaghse Wetering die bij de Slaaghse sluijs in de Eem lost.

Dat in 1666 de wetering van de OverZeldertse polder dwars door de Slaag stroomt en uitkomt bij dezelfde Slaagse sluis, is beslist niet normaal: het is een bron van ruzies over wie de wetering, oevers en sluis moet onderhouden. Het was absoluut not done om je land uit te wateren op een sloot waar je niet aan had meebetaald en waar je niet aan mee hoefde te werken bij het onderhoud. Het is vast een latere toevoeging want dit wordt in de dijkbrief van 1393 niet genoemd.

In 1950 blijkt de Slaaghse sluis verdwenen, en wordt het water gelost op de Eem bij gemaal Zeldert. Dat was vroeger een stoomgemaal, maar werkt nu electrisch met dompelpompen. Het is in 2011 prachtig opgeknapt. Terecht zijn er fijne picknickbanken en een infobord.

Ernaast is een nep-boerderij gebouwd met onder het dak zwaluwnesten.

Door de polder loopt een weg die gelukkig niet meer functioneert als sluiproute voor auto’s maar waar fietsers wel mogen komen. De weg ligt langs de Slaaghse wetering.

De polder is kaal.

Dat is expres: het is een weidevogelreservaat en beheerders willen niet dat roofvogels vanaf hoge bomen speuren naar buit. Zoek op de foto ook even het Bosmanmolentje en de Oude Kerk van Soest; in het echt lijken ze vlakbij.

De verkaveling

Vanaf de fiets is het lastig te zien, maar de verkaveling ten oosten van de Slaaghse wetering is opvallend anders dan in het westelijke deel. De verkaveling in het westelijke deel noemen we blokverkaveling, die in het oostelijke deel strokenverkaveling.

Dit heeft uiteraard een oorzaak, en daarvoor duiken we weer de geschiedenis in. In 1393 zijn drie grondeigenaars betrokken bij de inpoldering. De bisschop van Utrecht bezat hooilanden, de heer van Abcoude bezat de Hamelenberg plus landerijen daar omheen, en mensen uit Amersfoort hadden eigen gronden, sowieso Krachtwijk. De bisschop had het noordelijke deel al laten ontginnen, geheten Soestbroek en Soestmaat. Deze ontstaansgeschiedenis vinden we terug in de verkaveling.

We maken een schets op de kaart uit 1666 (noorden links).

• Groen: de hooilanden van de bisschop.
• Oranje: de eng en landerijen van Krachtwijk.
• Donkergeel: de Hamelenberg. Op de kaart is goed te zien dat de kavels uitwaaieren vanaf de zandkop, vergelijkbaar met de taartterpen in Groningen en Friesland.
• Oranje: dat zou de Soestbroek en de Soestmaat kunnen zijn. Opvallend is de onverkavelde rand langs de weteringen. Uit de legenda blijkt dat perceel 566 hoorde bij Nederzeldert. Zij moesten de NederZeldertse wetering onderhouden inclusief de oeverlanden. Perceel 578, de rand langs de Overzeldertse wetering, wordt wel tot De Slaag gerekend, maar iets zegt me dat dit oorspronkelijk anders was: het is de oever langs de Overzeldertse wetering die de Overzeldertsen moeten onderhouden

Nu, eeuwen later, is er niet eens zoveel veranderd in de verkaveling, en nu je het weet, zie je het vanaf de fiets ook.

NB: ik verdiep me niet in de Grebbelinie, maar bij Krachtwijk ligt het Krachtwijkwerk; vandaar de opvallend gevormde dijken en dwarsdijken die duidelijk een militaire functie verraden.

Op het AHN zien we ook een dijk naar de verdwenen Hamelenberg. Die zou oud kunnen zijn, maar kan ook te maken hebben met het afgraven van de zandkop voor de A1.

Bruggen, stuwtjes en poldermolentjes

Nogmaals het Bosmanmolentje .

De noordoosthoek van de polder is altijd een typisch aansluitpunt geweest. Dat is nog altijd zo – maar wel slim bedacht:

De brug daar is merkwaardig, maar die op de achtergrond tussen de bomen door ziet er net zo uit. Een Zelderts ontwerp blijkbaar.

Bij gemaal Zeldert ligt er ook zo een.

Een kantelstuw lijkt op de bak van een bulldozer.

De Eemdijk langs De Slaag heeft lang als overlaat gefunctioneerd: als de Lunterse en Barneveldsebeek veel water afvoerden, kon de Eem dat niet zo snel verwerken en kregen Amersfoorters natte voeten. De Slaag was dan een overloopgebied. Daarom hield men de Eemdijk daar laag. De Man tekent in 1840 de dijk langs De Slaag beduidend kleiner dan de naastgelegen Eemdijken:

Die tijden zijn voorbij.

De legger van het waterschap

Op de legger zijn de sloten tussen de percelen oranje: die moeten de landeigenaren zelf onderhouden. De grote watergangen zijn groen en blauw: die onderhoudt het waterschap. De grote zwarte stip is gemaal Zeldert. De vier kleine zwarte stippen zijn stuwtjes. De rode streepjes zijn duikers en dammetjes, de trapjes zijn bruggen. Het Bosmanmolentje staat bij de wetering die onderaan deze uitsnede uitmondt in de Eem.

Alweer een saaie polder die is gaan leven.

Alle afbeeldingen