Kaart uit 1610: De Eemvallei

Dit is een kaart uit 1610 van de polders ten oosten van de Eem. Het noorden is rechts; links zien we Amersfoort, rechts de Zuiderzee.

De maker is onbekend.

De kaart is ingedeeld in vijf kleurvlakken; ik trek hem over:

En nu:

En op het AHN. Ha ineens is duidelijk waarom Hoogland zo heet.

Eemland

Eemland was toen uitsluitend het deel dat tot Baarn hoorde. Het ligt tussen een water bij de Netelenburg en het huis van Jan Dommels. We zoeken het op.

Boerderij Netelenburch is er nog:

Dit ligt aan de Eem ten noorden van de Zelderse wetering en gemaal Zeldert. ‘Hier begint Eemlant’ staat er op de kaart.

Bij de noordgrens staat ‘hier bij t huijs van Jan Dommelss eijnt Eemlant ende begint Bunschoten’. Dat is nu hier. Eeuwen lang was daar de Jan Dommenssluis bij de monding van de NeerDuister wetering.

Huis ter Eem in Eemland was verbonden met moederland Baarn via een brug, de Eembrug.

Het was eeuwen de enige brug over de Eem.

Dat het huis bedoeld was ter verdediging van Utrecht tegen NoordHolland, zoals op het informatiebord staat, is vrij ongeloofwaardig. Dan kun je beter dichter bij de grens gaan zitten in plaats van in het veen. Een voorpost in de Eem ter verdediging van Amersfoort lijkt me logischer.

De brug is nu een mooie ophaalbrug.

De vorm van de gracht van Huis ter Eem is zichtbaar in het veld.

Ik zie niets, maar het schijnt dat je het kunt zien bij droogte.

Hamelerberg

Ten zuiden van Eemland ligt die polder van de Slaech, nu polder de Slaag – die krijgt een eigen verhaal.

In de Slaech staat tegenover de Melm de Hamelenberg ingetekend. Die dekzandrug of oeverwal is afgegraven vanwege zandwinning voor de A1. Dan heb je ergens een hoog punt boven NAP in zo’n laag gebied, en dan graven we het af. Daar kan ik niet komen helaas.

Vudijk

De zuidgrens van polder de Slaag is de Vudijk. Hier het detail rond de Vudijk:

Grens met Gelderland

De gemeentegrens tussen Nijkerk en Bunschoten, en dus ook de grens tussen Utrecht en Gelderland is kaarsrecht met een hoek. Amersfoort heeft er wel wat bijgekregen ten koste van Nijkerk.

De Laak

De grens is De Laeck, tot de grens afbuigt naar het zuiden en de Laak rechtdoor uit het Nijkerkerveen komt – hij is gegraven als afwatering van het Nijkerkerveen. Die laatste hoek is nu een onzichtbare kruising tussen de Domstraat langs de Laak en de A28.

De heuvel

Op de kaart uit 1610 staat daar even ten zuiden een heuvelrug getekend. Die is er ook nog: je ziet op de topokaart hierboven onder de tekst Hooglanderveen een langgerekte heuvel met de top op 5,5 m+NAP. De oude weg de Veenwal loopt er overheen.

Bunschoten en Spakenburg

Bunschoten en Spakenburg zijn fantastisch getekend.

Bunschoten is de stad op een terp, Spakenburg is het vissersdorp. Ik wil daar nog wat op puzzelen – ik heb nog voor jaren genoeg verhalen.

De Man tekent het in 1840 zo:

De brug in Spakenburg en de oude spuisluis is er nog. Maar hij is dichtgemaakt (met een schilderij ter herinnering aan oude tijden). In het centrum is hij overkoepeld. Het vormt nu een leuk plein.

De trap achter de brug is de zeedijk. Dat betekent dat de kade te laag is. Links achter de twee mensen zie je een metalen strook in de grond met letters erop. Dat is een stuw die omhoog gezet kan worden.

Een keer per jaar test het waterschap die stuw.

Terug naar de kaart.

De Oude Eem

Bij Amersfoort komt de Oude Eem in de Eem bij een punt dat eeuwen De Drie Sluizen is genoemd. Dat is nu bij de brug in de Bunschoterstraat.

Kade van Coelhorst

Ook zie ik op de rechteroever vanaf Amersfoort een hoge kade die afbuigt, en ten noorden daarvan een voetpad op een dijkje. Een stevige kade of een voetpad is een heel verschil. Tot waar liep die kade? Waar zou het eindpunt zijn geweest? Ik vermoed bij Coelhorst – ooh dat is dan de Coelhorsterlaan, te zien vanaf de Eem bij dit hek:

De dijk van Hogerhorst

Dat voetpad eindigt bij de ‘cade oude dijk van Guert Arrissen, en aansluitend de dijck van Hogerhorst. De zijbeek daar is de Malewetering die nu bij gemaal Malebrug en de fietsbrug in de Eem stroomt.

Hogerhorst en Krachtwijk zijn er nog. Daar ontbreekt in 1610 een stuk dijk, want er ligt een hoge eng, de enck van de reguliers, een oeverwal. Ik ga een schets maken van deze dijken en voetpaden. Die krijgt ook een eigen verhaal.

En zo puzzel ik verder, kris kras over de kaart. Zo leuk, zeker als je zoals ik nu, een gescheurde enkelband hebt en met mijn pootje omhoog moet stil zitten. De eerste dag dat ik echt weer kon fietsen, heb ik dat dus meteen gedaan in dit gebied. Ik keek met andere ogen naar saaie polders.

Alle afbeeldingen