Kaart uit 1649 van de Moft

In 1649 heeft Nicolaes van Geelkercken een kaart gemaakt van het grote bos op de heuvelrug bij Wageningen en Bennekom. Kijk met me mee.

Met deze kaart kun je je uren vermaken. En dat doe ik dus.

De kaart is gemaakt op perkament en is 59 bij 120 cm groot. Het noorden is rechts. Op het volgende detail zie je de typische plooien en een gaatje waaraan je perkament herkent. Hier zie je ook dat twee vellen perkament in het midden van de kaart over elkaar heen zijn geplakt (zou die lijm nu al 370 jaar houden?). Sommige kaarten zijn genaaid, nog leuker.

De oudste kaart van de Moft is de kaart van Tomas Witteroos uit 1570. Witteroos geeft aan hoe het domein is ingedeeld in percelen en geeft per perceel aan in welk jaar het aan de beurt is om te worden gekapt. Geelkercken tekent de grens, percelen die verkocht zijn en wegen.

Van Geelkercken maakt deze nieuwe kaart omdat er sinds de kaart van Witteroos percelen verkocht of verpacht zijn. Het grappige is, eerst kliedert hij veranderingen in op die kaart van Witteroos. Hij ziet in dat onbegonnen werk is, en maakt deze kaart. De nieuwe ontwikkelingen geeft hij weer met een dikke groene lijn. Dat zijn vier plekken

1. Bij Hoekelum is een klein driehoekje van de Moft aan Hoekelum verpacht.
2. Bij Bennekom zijn twee vierkante percelen aan bosmeester Sas verpacht.
3. In de Zuidoosthoek zijn grote stukken verpacht aan Willem van Raesfelt die daar zijn landgoed de Kortenberg ontwikkelde.
4. Langs Harten is de grens rechtgetrokken.

Hoe nauwkeurig is de kaart?

Na uren, dagen, maanden turen en puzzelen, moet ik bekennen dat de verkochte percelen er nauwkeurig op staan, maar het middendeel van het domein zelf niet. De heuvels helemaal niet, en de wegen geven de richting aan, meer ook niet. En dat is een zware bekentenis voor mij, want ik ben dol op de kaarten van Van Geelkercken.

Waarom zou deze kaart zo onnauwkeurig zijn? Van Geelkerckens opdracht was ‘breng in kaart welke percelen van het domein van de Hertog inmiddels verkocht zijn aan particulieren’. Nou, dan heeft hij goed werk afgeleverd. Ik denk dat de wegen wel op de juiste plek de grens kruisen: dat heeft hij opgemeten immers. Maar dat ze in het bos en op de heide meer bochtjes hebben dan Nicolaes tekent.

De grens

Geelkercken tekent ook het gebied buiten de grens.- Witteroos had dat niet gedaan. Hij geeft de contour van het domeinbos met een stippellijn aan, ik maak die paars.

Ik heb deze contour ingetekend op een topografische kaart.

De gemeentegrenzen

Ook teken ik de huidige gemeentegrenzen in op de kaart. Linksboven is Wageningen, rechts is Bennekom, onderaan Renkum.

Er ligt dus een drielandenpunt op de berg. Dat is gemakkelijk te vinden: daar maakt Essenswal een rechte hoek, en die ligt er nog net zo. Geen bankje, geen informatiebordje, geen paal die je erop wijst, maar het is echt waar. Ha, ik zie dat de berg uitsluitend op Wagenings en Bennekoms grondgebied ligt. Dat realiseer ik me nu voor het eerst.

Het domein ligt dus in twee gemeenten: Wageningen en Bennekom (nu Ede). Meer over het deel in Bennekom.

Fietsen

We lokaliseren de fietsknooppunten zo goed mogelijk op deze kaart:

Meer lezen over Bennekom in de 17de eeuw? In mijn boek De Bosmeester Sassenkampen duik ik in de geschiedenis van een heideveld bij de Hulleberg. Het boek is te koop als paperback en als eboek.

Premium inhoud

De tekst onderop deze kaart geef ik voor premium abonnees.

Alle afbeeldingen