Een eiland in de Rijn bij Rhenen

Tussen de Marsch en Rhenen ligt lag vroeger een eiland in de Rijn: de Middelwaard. Hij was schoon en zeer plaisant en er is een leuke oude kaart van gemaakt. Maar er is niet veel van over.

We pakken de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen erbij: we zijn bij bocht 11 op de zuidoever (eigenlijk staat nummer 12 er net doorheen, maar 12 hoort bij de noordoever. ).

Een middelwaard is een zandplaat midden in de rivier. Een eiland dus.

Premium inhoud

1550 Rhenen – Van Deventer

Van Deventer tekent in 1550 in zijn stedenatlas geen middelwaard. Wel drie strangen (een strang is een kwelwatergeul en een hank is een voormalige Rijngeul) in de waard ten oosten van Rhenen. Het kan zijn dat de Rijn noordelijker is gaan stromen, en dat onze middelwaard in 1550 nog op de noordoever lag. Die dijk onderaan is de Marsdijk. Ten westen van Rhenen zien we de veerstoep; die ligt er nog net zo.

1552

Dit is de oudste kaart waar de Middelwaard op staat: we zien een eiland in de Rijn vlak boven Rhenen. De zuidelijke Rijnloop is groter dan de noordelijke. Meer over deze kaart uit 1552.

1607: het eiland bij Kempinck

Kempinck heeft een handschrift voor gevorderden. Maar goed, ik kom een heel eind, zie de transcriptie (voor premium abonnees). Het noorden is boven. Bovenin schrijft hij dat dit de Utrechtse (Stifftse) zijde is, en onderaan de Betuwse zijde. Volgens de tekst is deze middelwaard beneden Hoesden ende boven Rhenen gelegen, dus benedenstrooms van Opheusden en bovenstrooms van Rhenen: en dat klopt. Ook schrijft hij dat de noordelijke Rijntak de Rhijnstroom is, en de zuidelijke tak een Stranck van den Rhijn.

Ter oriëntering tekent Kempinck in de kantlijn links en rechts een windmolen (B en C) en bovenin een hooiberg (G). Ik teken alles in, behalve de hooimijt.

1610

In 1610 zien we de middelwaard terug op een kaart van de Leede en de Mars. De tekenaar is onbekend. Een schitterende kaart, maar het gaat nu alleen om het eilandje tussen de polder en Rhenen, aan de zuidelijke oever van de Rijn.

Meer over deze kaart uit 1610 en bijbehorende schetskaarten van de Leede en de Marsch.

De kaart is op de kop: het noorden is onderaan. Onderaan zien we Rhenen, daarboven de Rijn, en dan het eiland. Hierin staat Den midelweerdt voor Rhenen.

1640

Op deze tekening zien we rechts de Rijnpoort (te Rhenen staat erbij geschreven), links achteraan ’t Huis ter Lee, en in het verschiet Lienden. Links zien we de Rijn aan komen. Dat betekent dat dat bos links, waarachter we de monding van een stroom kunnen ontwaren, onze middelwaard is. In het lage land vooraan schrijft de tekenaar Den Haeck langs een watergeul. Dat is een van de drie strangen die Van Deventer in 1550 tekent.

1662

Dit is de mooiste kaart waarin alle aandacht uitgaat naar de Middelwaard. Op de middelwaard staat inmiddels een huis; het oostelijke deel staat vol vruchtbomen en op het westelijke deel groeien wilgen. Met vier kribben van rijsbos wordt geprobeerd de zuidelijke strang te laten verlanden.

De kaart is gemaakt door D de Bayonville, van wie in het Gelders Archief maar drie kaarten liggen. Deze is van 12-15 november 1662, de tweede van 25 november 1680 en de derde van 23 november 1680. Die man was blijkbaar alleen in november landmeter.

De kaart is 36 * 54 cm en gemaakt op perkament. Het noorden is boven.

Laten we deze kaart in detail bekijken.

Linksboven de stad Rienen (Rhenen). De huizen staan keurig op een rijtje met de kerk achter een dikke muur waarin ik nog net twee poorten herken (ik vermoed dat het archief de randen niet gescand heeft. Jammer)

Ten zuiden van Rhenen de Rhijnstroomen. Het zijn er twee: een brede en een smalle die duidelijk aan het verzanden is. De smalle is de zuidelijke. Tussen deze twee stromen ligt de middelwaard, die grotendeels met vruchtenboomen is geplant, en de staart met willigenbomen. Dat vraagt om uitleg: de kop van een zandbank is stroomopwaarts, de staart is beneden. De zandbank groeit aan bij de staart; die is dus jonger dus natter. Vandaar dat de staart met wilgen was beplant en dus in gebruik was als rijswaard of, zoals we dat nu noemen, een griend.

Op de kop zie ik enkele kribben tussen de middelwaard en de zuidoever van de Rijn, de Betuwse kant dus. Men doet dus zijn best de middelwaard aan de Betuwse zijde aan te laten groeien. Ik kan jullie verklappen dat dat is gelukt.

Aan de benedenstroomse kant, de staart, heeft men ook kribben gelegd. Ook vind ik het opvallend dat hier maar liefst vier huizen langs de Marschdijk staan, waarvan eentje met hooiberg. Volgens mij is er dan geen enkele bijgekomen.

De kaart draait om de diverse zandbanken die met letters zijn aangegeven, maar die interesseren mij minder. Ik zie een huis op de middelwaard! Zo te zien hielden de bewoners niet van tuinieren; ik zie een kaal erf. Dat huis is er niet meer, en was er ook in 1874 niet meer. Volgens mij staat het nu in het Gat van Lienden, de havenkom van de bedrijven langs de Marsdijk.

1662 – Van Geelkercken

In 1662 noemt Isaac van Geelkercken de middelwaard t Gelders weert. Dat slaat niet op Gelderland, maar op de familie de Gelder, zie de kaart uit 1660. De hank aan de zuidkant tekent hij veel kleiner dan de Rijn zelf. Meer over het kaartboek van Isaac van Geelkercken.

Aan Rhenense zijde tekent hij de stadsweert van Rhenen en daarbuiten een bloot sant (bocht 12).

1670

In 1670 maakt Isaac van Geelkercken een 10-meter lange kaart van de Rijn in Gelderland. Hier het stukje met de Middelwaard.

Hij tekent de middelwaard bijna vast aan de zuidoever. De hank tussen de Gelderse weert en de Mars is vrijwel verland. Bij de staart van de middelwaard tekent hij een schaardijk aan Betuwese zijde met de veerstoep.

1778

Het rechterkaartje is onze middelwaard. Nog steeds lig er een strang tussen de middelwaard en de Marsdijk. En er is een perceelscheiding dwars op de waard.

1830 Goudriaan

Meer over het kaartboek van Goudriaan.

De Middelwaard ligt rechtsonder in de hoek. Goudriaan tekent geen details.

1865

In 1865 zit de Middelwaard vast aan de zuidoever, maar de oude loop van de Rijn is zichtbaar. Ik vermoed dat daar riet groeit. De buitenpolder is groter en loopt naar het oosten door tot voorbij boerderij De Ambtse. De oude Middelwaard is het linker deel daarvan waarvan de vorm sinds 1660 niets veranderd is, maar de onderverdeling is uit de herinnering vervaagd: sindsdien heet de hele uiterwaard Middelwaard. De perceelscheiding ligt er ook nog, maar het huis is weg.

1870 Reuvens

Meer over het kaartboek van Reuvens.

Helaas verdeelt Reuvens de Middelwaard over twee bladen. Bij de veerstoep naar Rhenen tekent hij een peilschaal en een peilsteen.

1874

In 1874 zit de Middelwaard vast aan de zuidoever, maar de oude loop van de Rijn is zichtbaar. Ik vermoed dat daar riet groeit. De waard is veel groter en loopt door tot aan de oude boerderij De Ambtse; de middelwaard is het linker deel daarvan waarvan de vorm sinds 1660 niets veranderd is, net een stanleymesje. De perceelscheiding ligt er ook nog, maar het huis is weg. Tussen 1662 en 1874 is blijkbaar bovenaan bij de kop nog veel aangegroeid, de kribben waren succesvol, de Rijn boog af naar het noorden.

Bij de staart, aan de benedenstroomse kant, (boven 1874) ligt een sluis. Daarmee voldoet deze waard in 1874 helemaal aan de theorie van de ontwaterde waarden door middel van een sluis. Als je bovenstrooms een ondoorlatende dijk legt rond je waard, en zo van de waard een eigen polder maakt, dan is de waterstand in de waard horizontaal en gelijk aan het waterniveau van de Rijn bij het uitwateringspunt.

1951

In 1951 is het nog altijd een buitenpolder met de naam Middelwaard. De brug van Rhenen gaat eroverheen; er ligt nog net een driehoekje middelwaard ten oosten van die weg. Wel wordt nu de hele buitenpolder Middelwaard genoemd die tot voorbij boerderij Ambtse loopt.

2020

En nu? De prachtige middelwaard waar men in 1662 zo enthousiast over was, zoo schoon en zeer plaizant, is afgegraven en industriegebied. Er is vrijwel niks van over behalve aan weerszijden van de brug. Het oostelijke deel, waar je leuk door kunt wandelen, hoort niet bij de oorspronkelijke middelwaard. De volgende keer dat ik op de brug fiets, kijk ik toch anders naar beneden. Vroeger was het daar schoon en zeer plaizant.

Maar het is wel schoner en plezanter dan een twintigtal jaar geleden: de Middelwaard is een van de waarden die in het kader van Ruimte voor de Rivier zijn aangepakt. In het oostelijke deel is de zomerdijk verlaagd, zijn in de lengte (met de stroom mee) heggen geplant, is een nevengeul gegraven en is een wandelpad gemaakt. Dat pad is deel van een klompenpad.

Bij de Middelwaard is de ontwikkeling van de visie op de Rijn goed te volgen: in de 17de eeuw aanwinnen van vruchtbaar land, in de 19de eeuw verdere insnoering van de rivier met een zomerdijk pal langs het water, in de 20ste eeuw zonder aandacht voor landschap ontgronden en het ontwikkelen van een industriegebied, en in de 21ste eeuw meer ruimte voor de rivier met oog voor landschap en recreatie.

2021

Ik wil, stadse domheid, dit pad wandelen in juli 2021 bij zeer hoog water. De zomerdijk is onbegaanbaar; op de derde foto zie je in het verschiet Rhenen en de brug: de Rijn ligt dus rechts, links de Middelwaard.

Op de eerste foto sta ik op de zomerdijk (die ligt tussen de middelwaard en de Rijn) op de uiterste oostpunt van de middelwaard en kijk met de stroom mee naar het westen. In de verte de brug bij Rhenen en de kerk erachter. Verder lopen lukt vandaag niet. Een zonnetje zou de foto’s wel goed gedaan hebben.

Deze foto is genomen op de bandijk dichterbij de brug; in de verte de brug en de kerk van Rhenen.

De volgende foto is genomen vanaf de uiterste westpunt van de middelwaard naar het oosten. Dit is een grote waterplas met bedrijven er langs.

De laatste foto is genomen vanaf de brug bij Rhenen naar het westen. Midden bovenaan zie je hetzelfde witte bedrijf als op de vorige foto.

Bij de staart van de Middelwaard ligt de veerstoep naar Rhenen. Het uitzicht op Rhenen is hier fenomenaal. De klinkers op de helling van de veerstoep hebben groeven tegen gladheid. De peilschaal en peilsteen die Reuvens intekent, heb ik niet gezien.

In 1607 gaan ze eten in Rhenen; dat gaan wij ook doen. Daarna gaan we de uiterwaarden bij Rhenen bekijken.

Alle afbeeldingen