Hoe komt het toch dat ik regelmatig lees dat een gebied van het klooster van Elten of Paderborn was? Dat boeren aan hen tienden moesten betalen? Twee Duitse kloosters, hoe zijn die aan die uitgebreide bezittingen gekomen? Ik zoek het uit, en het blijkt dat ik moet terugzoeken tot de tiende eeuw.

English podcast

Gegenereerd met NotebookLM
Er zijn geen kaarten, geen geschreven bronnen. Het is alsof we willen weten wat er op een puzzel staat, terwijl we maar 1 stukje hebben.

Na vertrek van de Romeinen en na veel strijd met Friezen kregen de Frankische Koningen de macht in handen in het midden van Nederland en aansluitend Duitsland. Zij delen het land op in gouwen die bestuurd worden door graven. Gouwen in Gelderland waren Hamaland rond Doetinchem met Elten als basis en Felua met Renkum als basis.

Het hofstelsel

Een gouw was georganiseerd als een hofstelsel waarin hoven een centrale rol speelden. Een hof is een grote zelfvoorzienende boerderij met uitgestrekte gronden en wateren. Er hoorden akkers bij, weilanden, moerassen, bossen, wateren met molens: men kon er alles produceren wat een mens nodig had. Erbij hoorden ook kleinere boerderijen waarop boerengezinnen woonden die horig waren aan de hof. Dat wil zeggen dat ze werkten op hun eigen boerderij, een deel van de oogst mochten houden, maar die boerderij en het land was eigendom van de hof en de mensen werden beschouwd als bezit van de hof.

996 De verdeling van de erfenis van graaf Wichman

De laatste graaf Wichman van Hamaland heeft ook buiten Hamaland bezittingen, onder andere de hof in Renkum. (Dat is raar: hij was graaf van Hamaland en zou de hoofdhof in Felua hebben gehad? Wie was dan de graaf van Felua en wat had die dan nog te beheren?) Maar zijn bezit strekt zich ook uit tot in Groningen, Urk, Salland, Achterhoek.

Hij heeft twee dochters, Adela en Liutgard en een jongere zoon Wichman die jong overlijdt. Na de dood van zijn zoon bouwt hij zijn burcht in Elten om tot klooster en Liutgard wordt daar abdis; ze is dan 15 jaar. Adela gaat (denkt men) in de ringwalburcht op de Duno bij Oosterbeek wonen. Hoe Wichman zijn bezit en erfenis verdeelt is nogal complex, maar het komt erop neer dat na zijn overlijden tweederde van zijn bezit bij Liutgard terechtkomt en een derde bij Adela.

Adela vecht deze oneerlijke verdeling van de erfenis met succes aan. De negatieve verhalen over haar waarin ze als feeks wordt afgeschilderd, zijn geschreven door een man die er niet tegen kon dat een vrouw haar eerlijke rechten claimde. Keizer Otto III, bij wie ze haar rechten claimt, gaf haar namelijk gewoon gelijk.

Wie was Keizer Otto III? Zijn vader Otto II overleed op 32 jarige leeftijd; Otto III was toen drie jaar. Er waren natuurlijk allerlei pretendenten voor de opvolging, maar deze Otto III won en werd op vijfjarige leeftijd koning. Zijn moeder Theofanu werd regentes zolang hij nog kind was, maar overleed toen ze 31 was; Otto III was toen elf jaar.

Theofanu mogen we nooit vergeten: zij bracht niet alleen de Sinterklaasviering naar ons land, maar ook de gewoonte om met mes en vork te eten.

Otto III was keizer; wat is eigenlijk het verschil tussen een koning en een keizer? Een keizer is door de Paus van Rome ingezegend en staat op gelijke hoogte als de Paus zelf. Koningen zijn ondergeschikt aan de Keizer. De titel is oorspronkelijk niet erfelijk. De twee-eenheid van Paus en Keizer werkt zolang iedereen Rooms-Katholiek is. Na de Reformatie erkenden de protestanten de goddelijkheid van een Keizer niet en werd de titel afgewaardeerd tot een erfelijk aanhangsel aan een koningschap.

Sorry, dit lijkt wel een geschiedenisblog aan het worden. Nee, ik wil juist laten zien hoe deze 1000 jaar oude geschiedenis tot nu doorwerkt in ons land.

Op zijn veertiende ging Otto III zelfstandig regeren. Hij staat bekend om zijn eigenzinnige besluiten – typisch een puber zonder ouderlijke leiding. Op Wikipedia lezen we ‘hij zou zijn gehele regeerperiode vechten om de verloren gebieden voor het Rijk te herwinnen’. Maar dan komt het: hij stierf op 21-jarige leeftijd.

Terug naar Adela. Aanvankelijk haalt ze haar gram door eigenrichting: Balderik, haar man, pikt alles in dat naar haar zus Liutgard was gegaan. Daarna verdeelt in 996 Keizer Otto III de hele erfenis opnieuw en op een eerlijke manier. Dit schrijft hij op in een brief, en die brief is bewaard met vele afschriften die allemaal verschillend zijn, dus ik shop maar wat:

Exacto autem longo temporis intervallo, cum ejusdem Monasterii abbatissa, praetitulati viri Wichmanni filia, universae carnis viam tunc intrerat, aliaque in ipsus locum imperialis nostrae potestatis jure accederat, in palatio nostro, quod dicitur Noviomago, nostrum fieri juffimus colloquium, ibique tandem huiusmodi seditionis fecimus finem.

Insuper Baldericus omnia ejusdem Monasterii praedia, quae prior Abbatissa duntaxat in sua habuit potestate & investitura, ad reliquias Sancti Viti in praesentia nostri nostrorumque plurimorum fidelium concellit, traditaque contradidit, quorum nomina haec sunt infra scripta:

Ik vertaal dit zo:

Maar na een lange periode, toen de abdis van hetzelfde klooster, dochter van de eerder genoemde Wichman, de weg van het universele vlees had betreden, en de andere in haar plaats de rechtspraak van onze keizerlijke macht zich had toegeeigend, gaven wij opdracht bij elkaar te komen in ons paleis Noviomagus, en daar maakten wij een einde aan deze ruzie.

Ten eerste draagt Baldericus alle bezittingen van hetzelfde klooster, die de voormalige abdis exclusief in haar macht en investituur had, over aan de overigen van Sint Vitus, in aanwezigheid van ons en vele van onze gelovigen, en heeft deze overgedragen, waarvan de namen hieronder vermeld staan:

Of in Jip en Janneke-taal: Nu Liutgard is overleden en Adela voor eigen rechter heeft gespeeld, los ik de ruzie op. Balderik, de man van Adela, moet aan dat klooster de helft teruggeven van wat hij van dat klooster had ingepikt.

Liutgard krijgt:

  • Elten, Furnon (?), Voorthuizen bij Emmerik.
  • de helft van Emmerik, Kleverham, Arnhem, Renkum, Appelderbroek bij Putten, Herveld in de Betuwe, Lienden, Tuil, Malsen, Brummen, Olbergen bij Steenderen, Rade bij Steenderen, Ter Hunnepe bij Deventer, Delden bij Vorden, Tryendum (?), Putten op de Veluwe.
  • de vier bossen Steverewold, de Moft, Wekerumlo, Suboirt (?).

Adela mag houden:

  • Rinderen, Helikanbeli (?), Nardinklant, Urk, Baarbroek bij Doesburg, Hunsingo, Fivelgo, de Marne, Middag, Salland, de IJssel, de Katentol.
  • de andere helft van Emmerik, Kleverham, Arnhem, Renkum, Appelderbroek bij Putten, Herveld in de Betuwe, Lienden, Tuil, Malsen, Brummen, Olbergen bij Steenderen, Rade bij Steenderen, Ter Hunnepe bij Deventer, Delden bij Vorden, Tryendum (?), Putten op de Veluwe.

Nou weet ik niet zeker of ik het allemaal goed gelezen heb hoor, maar zeker is wel dat het om gigantische gebieden gaat van Groningen tot Salland, Twente, Achterhoek, de Betuwe en Veluwe en eilanden in de Zuiderzee. De vraagtekens zijn niet van mij: kenners zijn het er niet over eens wat met die namen bedoeld wordt.

In elk geval: noordoost Nederland wordt in 996 verdeeld tussen deze twee vrouwen. En nou komt de clou:

Liutgard was dus al overleden, maar haar erfenis gaat naar het klooster waar ze abdis was geweest. En de zoon van Adela was Bisschop van Paderborn, en als Adela overlijdt gaat haar erfenis naar het klooster in Paderborn.

Dat was het einde van de graven van Hamaland: al het bezit was overgegaan op een van deze kloosters. En dat heeft nog eeuwen door gewerkt in eigendomsrechten, tiendrechten en pachtrechten.