De Ginkelsepoort, bres in de stuwwal van Reemst

Wie fietst door Planken Wambuis, merkt het goed: ten noorden van Nieuw-Reemst roetsj je naar beneden, en als je bij Mossel komt, trap je jezelf weer omhoog. Het hoogteverschil is zo’n 20 meter, en natuurlijk is dat niks vergeleken met de Alpen, maar als je een flatgebouw van 7 verdiepingen op de bodem van het dal bouwt, kijk je er vanaf Mossel gewoon overheen naar Nieuw-Reemst.

Dit is een doorbraakdal of bres door de stuwwal van Reemst. Ik heb dit gat de Ginkelsepoort genoemd.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Hoe is de Ginkelsepoort ontstaan?

Om te weten hoe en wanneer het is ontstaan, kijken we op DINOloket. Op de volgende kaart zien we de Sandr van Wolfheze. Het is een gefilterde Geologische kaart: de blauwe lijn is van mij en is de grens van de Sandr van Wolfheze. De gekleurde vlekken is de Formatie van Gieten: keileem. Waar keileem ligt, heeft in het Saalien ijs gelegen. We zien dat bij Ginkel ten oosten van Ede bij Ginkel inderdaad keileem in de ondergrond ligt: volgens de actuele geologische kaart heeft bij Ginkel ijs gelegen.

Ik maak ook een dwarsdoorsnede door de bres. Dan zien we dat de stuwwal eronder doorloopt, en we zien geen keileem op de bodem.

Die twee bevindingen spreken elkaar tegen. Dat betekent dat ik twee hypotheses overeind houd:

(1) De bres is ontstaan doordat het ijs in de Kom van Otterlo groeide en door zijn eigen stuwwal heenknalde en een kleine lob bij Ginkel vormde. Door dit ijs is een laagje keileem achtergelaten.

(2) De bres is ontstaan toen het ijs in de Kom van Otterlo smolt, er een stuwmeer ontstond achter de zelfgemaakte stuwwal, en die stuwwal op een zeker moment doorbrak door de druk van het water. Zoals je zo leuk op het strand na kunt doen: walletje maken, water erachter laten opkomen en op een gegeven moment breekt je walletje door. De keileem is dan geen keileem maar klei die in een rustig meertje is afgezet dat lag naast de hoofdstroom van het smeltwater uit de Ginkelsepoort.

Ik heb altijd als ik de Ginkelsepoort op het AHN bekijk, het idee dat ik zie hoe het ijs stukken stuwwal opzij heeft geduwd, zowel naar het noorden als naar het zuiden ligt een boog. Maar daar lees ik nooit iets over, en ze worden als duinen gekarteerd. Iemand zal er wel in geboord hebben en geen brokje grind hebben gezien. Maar ik blijf twijfelen. Als ik gelijk heb, is het wel zeker dat de bres door ijs is gemaakt en hebben we hier twee heuse verschoven stuwwallen.

Op een oude kaart

Nu groeit hier bos met heide ertussen, maar vroeger was dit heide en zand. De Stuwwal van Reemst en het gat daar dwars doorheen moeten vroeger goed zichtbaar zijn geweest. Op de kaart van Elshoff uit 1722 van Reemst is het dal duidelijk ingetekend. Mijn dag is goed.

Tussen Mossel en Reemst tekent Elshoff een gat met daarin de tekst: t Leege Veldt, allemaal sandt. Met leege bedoelt hij niet leeg maar laag. Aan weerszijden hiervan bergen: de Westerberg bij Reemst en de Kelderbergen aan Mosselse zijde. Ziedaar mijn Ginkelsepoort op een kaart uit 1722! Jammer dat hij hem geen naam geeft.

Ik heb zin om te puzzelen dus ik verdiep me in de tekst.

Geometrise Kaart van het Reemster Veld toebehoorende aan den H.W. gestrengen Heer L.A. Baron Tork Heer van Rosendaal &&& door mij onderschr de horisontale metinge gedaan, in den jaren 1722, groot bevonden 3101 Gld. morgen. B. Elshoff gesworen landmeter in Gelderland.

Niets over de bres natuurlijk, dat was allemaal zand immers.

Alle afbeeldingen: