In dit Rivierenland liggen zo’n veelheid aan rivieren en zijtakken dat het me duizelt. Dus ik teken een kaartje:
De rode letters zijn steden. Wat een orde, wat een eenvoud – dat kan niet goed zijn.
Mijn tekening is de oude situatie voor de verzanding van de Rijn in de 12de eeuw, de afdamming bij Wijk bij Duurstede in 1322, en voor de afdamming van de Maas bij Heusden in 1273. De Rijn stroomt naar Katwijk, en de Maas naar Brielle. Zeg het jaar 1200. Tussen de Maas en de Rijn ligt de Waal met de benedenloop de Merwe of Merwede, en de monding die het Scheur wordt genoemd.
Waardvormende rivieren
Ik heb geleerd dat onze grote rivieren meanderen. De Linge en de Maas meanderen inderdaad, maar de benedenlopen van de Rijn en Waal niet. Dat zijn anastomoserende rivieren, maar dat vind ik zo’n hopeloos woord dat ik het vervang door waardvormend. Een waard is een eiland tussen twee rivieren: De Rijn en de Waal vertakken en deze takken voegen zich weer samen.
Wie dit perse in het Engels wil vertalen, komt uit bij ait-forming of eyot-forming. Zie Lord of the Rings. Prachtige woorden, stuk beter dan anastomosing rivers. De woordt ait en eyot als eilanden in rivieren lijkt op ons ooij of oog. Oogvormende rivieren!
Er onstaat een net van riviertakken, met daartussen grote bewoonbare eilanden, zoals de Tielsewaard, Krimpenerwaard, Alblasserwaard, Bommelerwaard. Dit is normaal in een delta.
- zijtak: stroomt een rivier uit = splitsing van een rivier in twee takken;
- zijrivier: stroomt een rivier in = samenvoeging van twee rivieren.
Ooijvormde rivieren is ook een prachtig woord. Voorkeur voor oogvormende, ooijvormende of waardvormende rivieren?
Drie riviermonden
De delta mondt uit in zee via drie riviermonden: de (dichtgeslibte mond) van de Rijn bij Katwijk, het Scheur bij Maassluis en de Maas bij Brielle.
Sinds de St Elisabethsvloed in 1421 is er een vierde mond gekomen: het Haringvliet.
Rijn
De Rijn stroomde van Spijk naar Katwijk (dat is tijdreizen op rijm). Rond het begin van de Middeleeuwen ontstond de Gelderse IJssel als zijtak. De Eem in de Gelderse Vallei is nooit een zijtak geweest, maar als je de Grebbedijk zou weghalen wordt hij dat wel. De derde zijtak de Vecht, is ook waarschijnlijk aan het eind van de Romeinse tijd ontstaan. De Amstel is er ook eentje. Alle zijtakken stromen naar het noorden. Er stroomt geen enkele zijrivier de Rijn in, behalve de beken die de stuwwal tussen Arnhem en Renkum afwateren – maar die horen niet bij de delta.
Maas
Dan de Maas: die stroomde in de Romeinse tijd van Eijsden via Heusden en door de Biesbosch en Beierland naar Brielle. Hij heeft nogal wat zijtakken en verlegde lopen: Nieuwe Maas (twee), Oude Maas, Brielse Maas, Bergse Maas, Afgedamde Maas, Oude Maasje (drie).
De Maas heeft aan beide oevers zijrivieren. Op de zuidoever de Dommel, Mark, Dintel en nog een paar, en op de noordoever watert het Land van Maas en Waal af in de zuidwestelijke richting op de Maas, zie de volgende kaart.
Meer over deze prachtige kaart uit 1544.
Het Scheur
Tussen de Rijn en de Maas ligt een derde riviermond, het Scheur. Daarop komt het gebied tussen de Rijn en de Maas uit. Dus de Waal, Linge, Korne, Lek, Hollandse IJssel, Rotte en de Schie, ook de Alblas, de Giessen en nog een rij kleinere. Voor wie, zoals ik, nog nooit van het Scheur heeft gehoord een topokaart met het Scheur en de Maas voor de Nieuwe Waterweg werd gegraven.
Riviertakken
Waal en Rijn
De Waal en de Rijn wisselen stuivertje sinds de laatste ijstijd, en dat komt door een knik in het verhang in de nauwe doorgang tussen Kleef en Elten. Door die knik blijft beneden die doorgang grind liggen, en dat verstopt de hoofdstroom. Als de Rijn is dicht geslibt, neemt de Waal het over, en als die een paar honderd jaar later is dicht geslibt, neemt de Rijn het weer over. Tot we daar niet meer tegen konden en we in de 18de eeuw met een reuzenkrib bij Pannerden de verdeling in beton hebben gegoten. Meer over dit fantastische verhaal.
Lek en Rijn
De aftakking van de Lek ontstond halverwege de Middeleeuwen. Waarschijnlijk brak de Rijn door en ontmoette daar een handig al bestaand loopje zodat het lek snel groter werd. De Lek nam snel de Rijn over. In 1322 besloot men de Rijn bij Wijk bij Duurstede (W) af te dammen. Sindsdien is Het Scheur ook de benedenloop van de Rijn.
Waar de Waal en Linge samenstromen, begint de Merwe. Een eindje verder komt de Giessen en de Alblas erbij (niet ingetekend) en daarna de Lek, de Hollandse IJssel, en tenslotte de Rotte en de Schie. Allemaal riviertjes die vanuit het noordoosten in het Scheur stromen.
Maas en Waal
De benedenloop van de Maas is verlegd in 1273: de Oude Maas langs Heusden is toen afgedamd, en het water is naar het noordwesten verlegd naar de Merwe.
De Maas en Waal waren vroeger op meer plekken verbonden (zie ook die oude kaart uit 1544). Inmiddels is de Maas helemaal los van de Waal gemaakt. Het scheiden van de Maas en de Waal werd voordat de Deltawerken werden gemaakt, de grootste Hollandse overwinning op het water genoemd. Wow, ik dacht de Afsluitdijk…..
De Oude Maas en de Scheur vormen samen het havencomplex bij Rotterdam met de Nieuwe Waterweg. Vandaar Maasmond.
Merwe en Haringvliet
In de St Elisabethsvloed in 1421 is de Biesbosch ontstaan. Sindsdien splitst de Merwe zich in twee takken: een Merwe stroomt (als voorheen) naar het noordwesten naar het Scheur en een Merwe stroomt naar het zuidwesten naar het Haringvliet.
De delta zakt naar het zuidwesten
Het hele systeem zakt steeds verder naar het Zuidwesten.
Dit vind ik een prachtige uitsnede:
De Linge kronkelt bovenaan in het verlengde van de Waal. En de Waal in het verlengde van de Maas. Het lijken wel oude benedenlopen.
Hoe zou het komen dat het hele systeem naar het zuidwesten zakt? Waarschijnlijk heeft dat te maken met tektoniek. Je hebt wellicht wel eens van de Peelhorst en de breuken in onze ondergrond gehoord. De schol ten zuiden van een van de grotere breuken zakt scheef naar het zuidoosten.
Nu begrijp ik het allemaal wat beter maar zou ik het nou eindelijk eens onthouden? Ik vermoed van niet.
leeg
Het standaardwerk over het ontstaan van de landschappen van Nederland: Jongmans.
Hoi Mathilde, dank voor je mooie puzzelwerk betr. de rivierlopen; ik ben als archeoloog zeer geinteresseerd , vooral door de afbeelding van NL op de Peutingerkaart. Volgens mij konden ook de Romeinen de rivierdelta niet ontwarren en noemden ze deze dus maar de (rivier)”Patavus”….kan m.i. vertaald worden als ‘de rivier die zich uitspreidt”….Help jij mij mee om het Bataafse misverstand na 2000 jaar op te helderen?? Met ongeduld wacht ik op je reaktie en ideeen hierover. Interesse in mijn arch./geolog./histor-geograf-idee betr. Romeins Nederland (en later) ? …dan heel graag kontakt !