Op deze kaart zien we de Rijn en beide oevers tussen het gat van Wageningen en het Opheusdense veer links. De Grebbedijk scheert daar langs het water. Langs de zuidoever scheert de Rijn bij de Maneswaard langs de zomerdijk. Hoe zit dat? Kijk met me mee.

Van alle tientallen kaarten die ik bekeken heb, is het Rijnbeheer door de Rekenkamer in de 17de eeuw wel het beste te zien op deze kaart.
Wat we op deze kaart namelijk goed zien, en wat Van Geelkercken goed door had en daardoor goed kon intekenen – immers, je ziet het pas als je het doorhebt, dus je kunt het pas goed tekenen als je het snapt – is dat er tegengestelde belangen zijn. Aanwassen van de binnenoever en afkalven van de buitenoever horen bij elkaar.
Op basis van deze kaart zou je zo de loop van de Rijn rond 1300 kunnen intekenen, toen men de bandijken rond de uiterwaarden legde. Men heeft toen vast en zeker niet de bandijk zo dicht langs de Rijn gelegd. En dat klopt, want binnen het keurslijf van de bandijken, blijft de Rijn meanderen, waarbij het twee dingen probeert: 1) de bochten naar buiten uitbuiken, maar dat lukt niet verder dan tot aan de bandijk; en 2, de bochten naar beneden te verplaatsen, waarbij de uiterwaarden dus mee naar beneden verplaatsen en dus altijd blijven aangroeien en afkalven.
Terug naar de kaart. Van Geelkercken heeft die gemaakt in opdracht van de Rekenkamer, en hij moet goed duidelijk maken hoe het Rijnbeheer is of moet zijn. Daartoe tekent hij een aantal kribben die drie dingen moeten doen: 1) de stroom geleiden, 2) bevorderen dat een uiterwaard aangroeit en 3) voorkomen dat een oever verder afkalft.
Om met 1) te beginnen: bij de boerderij de Maneswaard – in 1635 woonde daar Jan Wolters – op de zuidoever tekent hij een stevig kort en dik hoofd: die is nodig om de schaardijk hier te beschermen en de Rijn naar het noorden te duwen.
Dan 2): we zitten in de burgeroorlog tegen Spanje waarbij de Nederlanders vochten voor onafhankelijkheid. Gelre deed daar hard aan mee. Die oorlog kostte klauwen met geld, en de Rekenkamer kon elke gulden dus goed gebruiken. Het verpachten van uiterwaarden was een mooie bron van inkomsten. De Rekenkamer was dus altijd op zoek naar kansen om nieuwe uiterwaarden aan te kunnen laten groeien, en hier liggen twee voorbeelden. Op de zuidoever proberen ze met kribben om de uiterwaarden ten oosten van de Maneswaard aan te laten groeien, en dat lijkt aardig te lukken. Ook proberen ze uiterwaarden aan te laten groeien ten oosten van het Opheusdens veer aan de noordoever. Daar tegenover, op de zuidoever, schrijft Van Geelkercken ‘afbrekende schaeren’ .
Tenslotte 3) Langs de noordoever liggen de waarden van de Heer Eck, en hij beschermt deze tegen afkalven met zes kribben. Als deze hun werk goed doen, bevorderen ze dat de Rijn naar het zuiden buigt, wat het afkalven van de oever aan de zuidkant bevordert en de schaardijk bij de Maneswaard gevaarlijker maakt. Dit individuele belang van de Heer Eck is dus een tegengesteld belang met 1), het beschermen van de schaardijk van de Maneswaard en met 2) het bevorderen van aangroeien van uiterwaarden. Daarom wordt het beschermen van uiterwaarden tegen afkalven alleen toegestaan waar dat niet het publieke belang schaadt. Blijkbaar was Heer Eck onderdeel van dat publieke belang. Een bestuurder met invloed of zo. Het afbreken van de uiterwaarden ten westen van de Maneswaard interesseerde de Rekenkamer niet.
Alle afbeeldingen
Ontdek meer van landschap lopen
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
