Anno 1664: Plan voor een Valleikanaal

Het idee om een kanaal te graven tussen de Rijn en de Zuiderzee door de Gelderse Vallei is eeuwenoud. Deze kaart verbeeldt zo’n idee. De kaart uit 1664 is gemaakt door Isaac van Geelkercken, zoon van zijn beroemde vader Nicolaes. Het te graven kanaal tekent hij als rechte lijn, zoiets als de routekaarten van de ANWB door Duitsland van de vorige eeuw.

We hadden ook al gekeken naar het plan voor een kanaal van rond 1500 waar men zelfs al begonnen was te graven. Het plan van de 17de eeuw gaat weer de la in. Uiteindelijk wordt er pas rond 1935 een Valleikanaal gegraven. Met de schop en kruiwagen, want werkverschaffing.

Waarom lukte het al die eeuwen ervoor niet? Een van de problemen was dat Utrecht het niet wilde: men vreesde concurrentie voor de stad Utrecht. Dus het kanaal bleef eeuwen een Gelders idee, en moest op Gelderse grond gelegd worden, en dat is hoger dan Utrecht. Men kon geen gebruik maken van bestaande beken, want die stromen naar Amersfoort en de Eem. Een tweede probleem was dat bestuurders een kanaal wilden dat zowel bevaarbaar zou zijn als de afwatering van de Vallei zou verbeteren. Dat valt niet te combineren, wat ingenieurs wel weten. De bestuurders die het moesten betalen, zagen wel economisch voordeel van een vaarweg maar niet van een waterlossing.

We bekijken de routekaart van Isaac Van Geelkercken. Onderaan tekent Isaac een blauwe horizontale lijn. Dat zou de waterstand zijn als je de waterhoogte van t veen bij Veenendaal aanhoudt. Het hoogteverschil is 22 voet. Links Veenendaal, rechts de Zuiderzee. Het maaiveld op de meest gunstige plek door de vallei voor dat kanaal tekent hij groen.

Daar boven de kaart zelf. Ook al is het een routekaart waarop het geplande kanaal recht wordt getekend, ik wil de loop terugvinden. Dat kan aan de hand van de vele genoemde plekken: dorpen, molens, beken en boerderijen. Zijn die namen nog bekend?

Ik begin rechts in de groene cirkel bij Slichtenhorst en Nijkerk. Dat is het Nieuwkerker Veen, met erin de letter f, het huis van Jan Buijs, en vier beken die eruit stromen. Ok, een hoogveenkussen dus. Eromheen liggen Hoevelaken, een tol bij Claerenwaeter, Appel, Slichtenhorst, Nieukerk en Keups muelen.

Op de kaart uit 1815 vind ik bijna alles moeiteloos terug:

Ten zuiden daarvan stroomt de Hoevelakensebeek: hij geeft Ter Schuur, de tol bij Klaarwater en het huis van t Zas aan. Alle drie bekend, dat wil zeggen het huis van t Zas is waarschijnlijk op de kaart van 1815 het bos bij de tol.

Het middendeel van de kaart is het stroomgebied van de Barneveldsebeek.

Ik kan van alles terugvinden op diverse kaarten, heen en weer switchend tussen de diverse jaren op topotijdreis: Barneveld, Breile, Bitterschoten, Achterveld, Groot en Klein Emelaar, Kallenbroek, Den Aard, de plaatsen van de molens, Oude Maat. Maar de namen vlakbij het kanaal zijn deels verdwenen: Henderick horst, Woudever, Tuenis Geritsen – dat zullen kleinere boerderijen zijn geweest die de historie niet overleefd hebben. Hij zocht natuurlijk boerderijen op die dicht bij zijn ideale tracé lagen.

Ten zuiden van de Barneveldsebeek stroomt de Modderbeek, met daar de namen Oude Maet, Bitterschooten, Achtervelt.

Dan komen we in het dal van de Moorsterbeek langs de Glind.

Ik vind alles terug behalve Harffsvelt. Hij schrijft (hij begint in het zuiden):

Van de Luntersche beek dicht langs Methorst door wat leegte, ende dan door een hooge plaets. Sijnde heitvelt tusschen Wagensvelt ende de Walderveense molen, laetende Harffsvelt int oosten liggen, so langs Heuckenhorst, offte Bitterschoten, welck het bequaemst dan gevonden sal worden na Achtervelt.

Ten zuiden daarvan komen we in het stroomgebied van de Luntersebeek.

Ook hier vind ik bijna alle namen terug.

En dan zijn we in het gebied van Veenendaal en de Eedse venen aangekomen. Van het gebied tussen Veenendaal en Wageningen maakt hij deze kaart. Zijn geplande kanaal gaat dus naar Wageningen dat een haven heeft aan de Rijn.

Bij de kaart zit een verbaal. Daarin schrijft Isaac dat het kanaal door de laagste plaatsen gegraven moet worden. Die laagste plaatsen worden zo beter ontwaterd en kunnen voor landbouw geschikt worden gemaakt, zo schrijft hij. Hij legt uit dat een bevaarbaar kanaal wel heel iets anders is dan een waterlossing. Een afwateringskanaal om de waterproblemen in het Binnenveld en de afgegraven venen de baas te worden, is veel kleiner, zo stelt hij.

Ok, hoe had Isaac nou dat kanaal gedacht? Ik verzamel mijn stippen tussen Nijkerk en Veenendaal.

Is dat een logische route? Nee absoluut niet, maar … het was een Gelders project, dus ze moesten wel. De roze lijn is de grens. De blauwe lijn is het Valleikanaal dat is gelegd in de 20ste eeuw: inmiddels waren de oorlogen tussen Utrecht en Gelderland wel voorbij en kon het slimste tracé uitgezocht worden. Door Utrecht dus, zoveel mogelijk gebruik makend van oude kanalen en beken.

De tekst rechts op de kaart:

Caerte naden oogenschijn ende tot een narickeninghe vant verbael. Door versoeck vande Geldersche ende Stichtse Veenraden in Maert to 1663 gemackt, waerin allenich aengeweesen wort de plaessen daer het Waeterpas door de leeghste plaetssen, tusschen de Geldersse ende Stichtse veenen tot Nieukerck genoemen is. Als op die tijt geen reghte opmerckinge van de groote lenghte noch situatie te kunnen neemen na de maete.

Hij maakt ook alvast schetsen van de geplande sluis bij Nijkerk. Ik herken een schutsluis met in het midden plek voor twee schepen naast elkaar op de LIFO manier: het schip dat er het laatst in vaart, kan er het eerst weer uit. Dat voelt oneerlijk.

Het plan gaat niet door. Met name vanuit Holland komen bezwaren. Men vreest dat de Rijn teveel water aan het kanaal verliest en droogvalt. Utrecht vreest bovendien handelsverlies als schepen via het nieuwe kanaal tussen Arnhem en Amsterdam gaan varen. Beide vrezen lijken mij gegrond: de Rijn had in de 17de eeuw nauwelijks water.

Voor premium abonnees geef ik hier mijn transcriptie van het verbaal.

Alle afbeeldingen