De Buitenwaard bij Schalkwijk

De Buitenwaard bij Schalkwijk is een lange smalle aanwaswaard die is aangegroeid door het stroomafwaarts opschuiven van de buitenbocht van de Rijn.

We zijn op onze cruise over de Rijn van Arnhem naar Vianen bij bocht 22. Nou ja bocht, meer een vrij recht stuk met een lange waard langs de Lek. We beginnen waar we met bocht 20 geëindigd zijn, waar de Romeinenbaan van de dijk afschiet. We eindigen bij De Heul.

Premium inhoud

---

Een aanwaswaard

1620 Daniel Schillinx

Hier zien we de staart van de Buitenwaard. Wat je op deze kaart fantastisch kunt zien, is hoe zo’n aanwaswaard in een buitenbocht werkt: we zien een afwisseling van drie geulen en vier ruggen. Die geulen zijn hanken: resten van oude Rijnlopen. Na verloop van tijd (eeuwen) verlanden die, tenzij ze door kwelwater worden gevoed. Dan noemen we het een strang: die verlanden niet.

De buitenbocht verplaatst zich geleidelijk aan naar beneden, dus de oudste hank ligt het verst bovenstrooms en het verst van de rivier af. Jongere hanken liggen dichter bij de rivier en meer naar beneden.

Links tegen de rand tekent Schillinx de Heul, en ja hoor, dat is bij De Heul, zie verderop. Ik knip een stukje uit topotijdreis dat min of meer overeenkomt met deze kaart. Een van de drie hanken van de kaart ligt er nog en wordt dus door kwelwater gevoed. Zolang dat kwelwater blijft stromen, verlandt die niet: een strang.

De tekst op de kaart is goed leesbaar, die hoef ik hier niet over te typen. Als ik me vergis, lees ik het wel in de reacties.

1671 Op de 10-meterkaart

Isaac van Geelkercken tekent deze waard als volgt (noorden onder).

De waard laat Isaac beginnen bij Op den Oort en eindigen bij een schaerdijck bij de Statenkrib. Binnendijks tekent hij 10 huizen in Schalkwijck. In de waard tekent hij een Kaijdijck. Hij tekent geen sluisje, maar ik herken een buitenpolder zoals er meer liggen langs de Rijn.

Buitendijks van de kaaidijk schrijft hij twee keer spitholt plus tegen de rivier aan Hijrkens weert. Verder zien we een vertakte strang die bij de Statenkrib in de rivier stroomt.

Drie dingen vallen me op bij deze teksten en de kaart: Op den Oort is nu buurtschap Den Oord (oort is hoek), de Statenkrib en het is de eerste keer dat ik spitholt lees. Wat is spitholt? We gaan puzzelen.

Spithout

Spitholt, spithout dus, en ineens besef ik dat er een familie Spitholt in Lonneker woonde – daar ben ik opgegroeid. Wat is spitholt? In het Tijdschrift voor Nederlandse Taal en Letterkunde stuit ik op het volgende:

Tja, daar worden we niet veel wijzer van. Maar het groeit aan de rivier, misschien een griend die jaarlijks of juist tweejaarlijks of juist driejaarlijks gehakt wordt? Misschien slaat het dus op het type hakhout wat men van zo’n griend oogstte? Of een griend die uitgegraven wordt want het gaat om de wortels? Wat deed men met wilgenwortelhout? Ik weet het niet, en lees graag als iemand meer weet. In elk geval: het groeide bij Schalkwijk en het is de eerste keer sinds Arnhem dat ik het tegenkom op deze 10 meter lange kaart. Tot nu toe schreef hij altijd rijsweerd. Wat groeide bij Schalkwijk en niet verder bovenstrooms?

De Statenkrib

Die Statenkrib kom ik wel vaker tegen in literatuur. In 1854 is er bijvoorbeeld een verslag gemaakt door Rijkswaterstaat van de ijsgang in de winter op de grote rivieren, en daar lees ik:

De Statenkrib en Duinen dus. We zijn een De Duinen tegengekomen bij de Koornwaard: dat is waar nu de crossbaan is in het recreatiegebied Maurik, op de uiterste westelijke punt ver voorbij de waterkrachtcentrale bij de stuw. Maar dat is 10 km stroomopwaarts. In bocht 20, Beusichem, kwamen we Neerduinen tegen, dat lijkt aannemelijker, ook omdat Reuvens daar in 1870 De Duinen schrijft. Dat is bij het beervormige meertje ten westen van Ravenswaaij. Waarom staat die Statenkrib dan niet op een kaart als die in 1854 nog een bekend punt was?

AHN

Deze waard eindigt bij de Heul bij de wetering, nu een lange rechte dijk waarlangs de bewoning van Schalkwijk zich concentreert. Aan beide kanten van de wetering+dijk veenontginning, de wetering was de centrale as.

De kaart uit 1870 van Reuvens

Meer over het kaartboek van Reuvens.

Reuvens tekent maar een plek met leuke dingetjes, en dat is bij de veerstoep naar Beusichem: een houten peilschaal, peilsteen en een dijkmagazijn (bij de schaardijk tussen de Bosschewaard (bocht 20) en deze Buitenwaard). Dat lijkt een saaie fietstocht te worden, maar dat valt mee.

Buiten de dijk, tegen de teen aan, tekent hij vele natte plekken. Dit zijn ontgrondingen die het waterschap deed als ze weer eens de dijk wilden versterken. De boeren waren daar niet blij mee.

Fietsen en lopen

De peilschaal, peilsteen en dijkmagazijn bij de veerstoep naar Beusichem heb ik niet gevonden. Wel zag ik ook daar leuke wandelpaden – top gedaan, geweldig dat deze waarden zo goed toegankelijk zijn. Iets meer naar het westen kwam ik een peilschaalput en waakhuis tegen die Reuvens niet intekent. Heeft hij een foutje gemaakt? Kan hoor, die symbolen werden achteraf met de hand ingestempeld.

Ik vind deze buitenwaard bijzonder: vrijwel uitsluitend gras, weinig meidoorns, wilgen en populieren. Langs de dijk een lange strook kwelplekken, net zoals Reuvens dat al tekende.

Het voormalige dijkmagazijn bij De Heul – nu een museum – is een verrassing: ik word door de bewoonster ontvangen en ze laat me foto’s zien. In haar tuin staat bovendien een grenspaal, maar een grens ligt hier niet. De bewoonster zegt dat die paal zo lang zij weet daar heeft gestaan, maar weet niet waar hij vandaan komt. Zie de reactie van Frank: een Mussertpaal.

Bovenop de dijk staat een dijkpaal. Een dijkpaal markeert de plek waar het dijkleger zich verzamelde bij hoog water; logischerwijs was dat hier bij het dijkmagazijn. Rechts zien we het huis waar het voormalige dijkmagazijn naast staat en links daarvan, verder weg, het ‘kantoor’ en de woning van de dijkmeester. Het geheel is terecht een Rijksmonument

Bijzonder fraai vind ik de details van het vergaderhuis:

Ik draai me om en fiets de dijk af de waard in naar de ingang van het recreatiegebied de Heulsewaard. Ik ga niet het recreatiegebied in maar links een hek door (dat mag, als ik de ingang maar vrijhoud) en kom bij het gemaal van de Buitenwaard, dat zoals we gewend zijn benedenstrooms van die waard ligt en dan de verrassing van de dag: een overwoekerde peilschaalput.

Tot zover de Buitenwaard, volgens mij de waard waarover ik het minst gevonden heb: geen enkele oude kaart, geen stuk.

Tijd om de zuidoever weer op te zoeken: we gaan naar de uiterwaarden bij Redichem en Culemborg.

Alle afbeeldingen