Dal 4: Het Terletsedel, eens het hoofddal van de Heelsumsebeek

Het Terletsedel is een van de hoogste dalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek. Het begint op de stuwwal van Apeldoorn en gaat dan verder in de Sandr van Wolfheze.

In de Serie Het Merckendal zijn we aangekomen bij dal 4 op onze stafkaart. Dit dal noemen we het Terletsedel.

Dit is het dal vanuit een helicopter:

Het hoogteverschil van dit del is indrukwekkend: we dalen 65 meter over minder dan 8 km, waarbij vooral het begin de Postberg af steil is. Het puntje op ca 3,7 km is de A50 die op een dam dit dal kruist.

Ontstaan van dit dal

Op het AHN is mooi te zien dat dit dal een pas vormt met het dal van de Eerbeeksebeek naar het oosten. Is dit toeval? Waarschijnlijk niet. Deze pas is waarschijnlijk een uitgesleten smeltwaterdal door de stuwwal van Apeldoorn-Dieren. Dit dal is ontstaan tijdens het Saalien, de grote ijstijd en is de hoofdafvoer geweest van een groot ijsveld rond Eerbeek. Het zou goed kunnen zijn dat een modderstroom hier doorheen een groot deel van de Sandr van Wolfheze heeft opgevuld. Dan zouden de meeste stenen, grind en zand hier in ons Merckendal dus afkomstig zijn uit Eerbeek.

Wat de boel compliceert is dat het Eerbeeksebeekdal aggressief naar achteren insnijdt, zoals we dat ook bij het Herikhuizerveld zien. Dus hoe het er hier uitzag in het Saalien? Het Eerbeeksedal is een ijstijd jonger dan het Terletsedel, dus de pas lag toen oostelijker.

Ik maak op AHN een doorsnede door de pas tussen links de Postberg aan de noordkant en rechts de Beerenberg aan de zuidkant:

Nou moe, dat is niet niks.

Laten we hem de Terletsepas noemen. Ik besef nu pas dat dit eigenlijk een gletsjerdal is. Dat het Terletsedel een rivierdal onder een gletsjer is geweest. Laten we een en ander op de geologische kaart bekijken.

Ter oriëntering voor wie het hier kent: wat ligt er in dit dal? Niet Terlet. Wel het fietspad naar Eerbeek, de brug over de A50 in de Koningsweg en het dal in de Koningsheide.

Postberg of Palenberg

De Postberg heet op de oudste kaarten Palenberg. Waarschijnlijk stond er dus een paal die van kilometers ver van alle kanten zichtbaar was. Zo’n paal staat er nog steeds; goede naam dus. Maar tegenwoordig heet hij echt Postberg.

De Palenberg of Postberg is blijkbaar altijd een plek met daar bovenop ‘iets’ geweest: een post, een paal, nu een mast. In de Tweede Wereldoorlog hadden de Duitsers hier Teerose III gebouwd, de betonnen funderingen staan nog rond de huidige mast; zie foto’s.

Maar over deze Palenberg heb ik een veel leuker verhaal: over de top liep een van de drie Koningswegen op de Veluwe, en op deze top stond iets. Dat moet vanaf kilometers ver zichtbaar zijn geweest. Volgens mij waren de Koningswegen zichtlijnen, maar deze Palenberg belemmerde het zicht, en dus liet Willem III op deze top een prieel met beuken maken. Ja, dit verdient zeker een eigen verhaal: Koningswegen op de Veluwe.

Wolfsdel

Een heel mooi stukje hier is het Wolfdel. Het dal ligt op het Terletseveld tussen de Postberg en Terlet.

Het Wolfsdel is scherp ingesneden en op de foto’s zien we hoe het pad wegspoelt. De diepe geul op de rechterfoto is bijna een meter diep, ik kan echt niet fotograferen. We zien heel veel grind op het pad.

We komen wel vaker een wolfsdel, wolfsdal of wolfsgat tegen op de Veluwe. Vanwaar de referentie naar een wolf? Een lezer suggereert dat hier misschien wolven werden gevangen door ze in te sluiten in het dal. Een soort eendenkooi maar dan voor wolven. Zou kunnen, maar ik heb nooit een tekening of schilderij gezien waar een dergelijke wolvenjacht op staat, ook geen referentie in archiefstukken. Maar toch, ik houd hem als hypothese erin.

Hier even ten noordwesten van liggen twee meertjes. Deze liggen aan de Terletsebaan, de weg van de Postberg naar het westen. Lezer Mia kent de namen: Koegaten en Hertenkolk.

Groene Vleck

Bij de Terletsepas schrijft Elshoff in 1721 Groene Vleck. Hier was het blijkbaar nat in contrast met de droge heide eromheen. Hier verzamelt zich water van de heuvels eromheen.

Wat ik bij het maken van het filmpje nog niet wist, is dat ik hier precies op de rand van het ijsveld sta.

De oude Hessenhandelaren staken de stuwwal over door deze pas. Logisch uiteraard.

Hessenweg en Hessengat

Langs deze weg ligt op het Terletseveld het Hessengat. Het lijkt een oude drinkplaats voor paarden op dit lange zware droge stuk tussen de IJssel en de Gelderse Vallei. Hij is vast ook door schaapherders gebruik. Verderop zien we in het verlengde van de Hessenweg de bomen rond Terlet liggen.

Hoe kan hier nou water staan? Ik vermoed dat de kuil met leem is bekleed. Maar ik vermoed ook dat men deze drinkplaats eeuwen geleden hier op een van nature natte plek heeft aangelegd. Dus verzamelt zich hier water. Kwel? Dan lijkt leem me niet handig. Regenwater? Ik heb meer vragen dan antwoorden.

Op topotijdreis-1875 is het Hessengat ook ingetekend, maar niet de Hessenweg. Er stond blijkbaar een beuk, de enige beuk in de verre omgeving blijkbaar, anders was hij niet ingetekend. Ten noorden van het Hessengat stond de heide vol jeneverbessen of berken? Geen dennenopslag: het dennenbos ten zuiden van het fietspad verschijnt pas later op de kaarten. Is dit de plek van ’t Veen in 1724? Het flauwe bochtje in de weg ligt er nu nog net zo.

Waterval van Martinet

Jan Floris Martinet schrijft in 1771 enthousiast over een waterval bij de Beerenberg. Hij gaat zelfs zo ver dat hij een voorstel doet voor een schuilhut en rijen bomen om de plek op te leuken.

t Veen

Op een kaart van Rozendaal uit 1724 staat het gebied in dit dal even ten oosten van de A50 ingetekend als veen. Zou de Apeldoornseweg als dam hebben gefunctioneerd? Misschien zelfs expres om water vast te houden? Het lijkt me een fantastisch idee om dat weer te doen. Maar veen? Dan had hier geen haarpodzol gelegen. Er zal een ondoorlatende bank in de bodem hebben gezeten, er zal water op hebben gestaan, er was misschien wel wat veengroei.

Boven de letters EP van Schepen maakt de grens tussen Arnhem een hoek. Daar lezen we: Oude Brouwkuijlen Pol den 22 Aug 1724 opgehaalt. Die brouwkuilen staan ook op deze kaart van Nicolaes van Geelkercken uit 1629 als braukuijlen, maar wat zouden het zijn?

Ze liggen op de bodem van het del en bevatten water. Werd daar bier gebrouwen? Ik denk het niet. Het lijkt mij aannemelijk dat daar vergelijkbare erosiegeulen waren als wij in het Wolfsdel gezien hebben. Maar dan met water dus. Maar als het geen bierbrouwkuilen waren, wat dan wel?

Vossenbessen

Onder de dennen in dit bos op de Velperberg en Beerenberg groeien hoofdzakelijk vossenbessen, terwijl we hier op de Veluwe toch echt meestal bosbessen tegen komen. In dal 3, Delhuyzerdel, zagen we ze ook. Bosbessen zijn in de winter kaal met groene stengeltjes, vossenbessen houden hun blaadjes. De vossenbessenplantjes zijn wat kleiner, niet zo bossig. En de bessen zijn rood, die van bosbessen zijn blauw.

Dan bedenkt G dat Beerenberg natuurlijk niks met beren te maken heeft, maar met bessen. In Duits heten bessen Beeren, frambozen Himbeeren, bosbessen Blaubeeren, vossebessen Preisebeeren.

We komen bij de A50. Ik ga op zoek naar een duiker en ja hoor: een paar meter ten zuiden van de Imboschweg – dat is het fietspad naar Eerbeek – zie ik een grote duiker. Ik zou er zo doorheen kunnen, maar ik denk dat een edelhert met gewei dat niet kan. Maar dieren die hier doorheen gaan komen aan de andere kant bij een crossterrein. Zucht, als er dan toch zoveel claims liggen op elke vierkante meter in Nederland, kunnen we dan in elk geval stoppen met een crossterrein in een natuurgebied? In dit prachtige natuurgebied – nou ja heidevelden en naaldbossen – liggen hier in de omgeving dit crossterrein dus, een zweefvliegveld, een militair vliegveld, een verstrooiveld, een golfbaan, en een militair oefenterrein. Alles, behalve het verstrooiveld, omgeven door hoge hekken waar nog geen konijn doorheen komt.

Grenspaal Rozendaal Arnhem

Ten noorden van het fietspad staat een grenspaal van de grens tussen Arnhem en Rozendaal. Hij schijnt verplaatst te zijn en staat nu mooi op het hoekpunt tussen Rozendaal en Arnhem.

We steken in onze dromen de A50 over en lopen virtueel naar beneden over de bodem van het dal door het motorcrossgebied – shame – en komen bij de Koningsweg. In werkelijkheid fietsen we langs de A50 en steken die bij de Koningsweg over en fietsen dan weer terug langs de A50 naar het noorden.

We gaan langs de A50 rechtsaf – dat mag – en komen bij de Hooiweg. Deze weg liep van Deelen naar het zuidoosten en hele stukken liggen er nog. We gaan de Hooiweg in op zoek naar ons Terletsedel, en dat herkennen we al snel aan een modderplek in de mulle Hooiweg ca 200 meter vanaf de hoek bij de A50. Ik wil natuurlijk verder naar het noorden om te zien waar het Terletsedel onder de A50 uitkomt. Mijn duiker immers. Maar even ten noorden van de Hooiweg staat een hoog hek langs vliegveld Terlet dat de plek voor mij onbereikbaar maakt.

Na genoten te hebben van de modderige plek in de Hooiweg fietsen we terug naar de Koningsweg.

Koningsheide

We lopen door de magnifieke Koningsheide – hier vormt ons Terletsedel een geweldige geul die door sommigen een slenk wordt genoemd maar dat is het niet – en komen bij een hek. Hier achter ligt een kazerne. De samenloop met het Merckendal ligt onbereikbaar voor ons. We lopen om het hek en lopen over het fietspad langs de A12 tot de andere kant van het hek tot we op de bodem staan van het Merckendal. We zijn er, hier eindigt ons Terletsedel.

---

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen