De Beek op Lichtenbeek

De Beek op Lichtenbeek ligt bij Arnhem tussen de Amsterdamseweg en Warnsborn. De beek hoorde bij het huis Lichtenbeek aan de zuidkant van de Amsterdamseweg.

Of de beek op het landgoed Lichtenbeek ooit Lichtenbeek heeft geheten of niet, heb ik nog niet kunnen achterhalen. Op geen enkele kaart en in geen enkel stuk heb ik een naam van deze beek gelezen. De naam Lichtenbeek kan er ook op duiden dat het landgoed ligt ter beek, aan een beek dus. In een oud regest van verkoop van het landgoed wordt de beek aangeduid met ’twee lopende vijvers’. Maar bij gebrek aan een naam, noem ik de beek gewoon Beek op Lichtenbeek. Dit deel van Lichtenbeek ten noorden van de Amsterdamseweg is later gesplitst van Lichtenbeek en heet ook wel Vijverberg.

Vandaag loop ik er langs, en zoals altijd met het water mee. Water genoeg!

De beek is vergelijkbaar met de Beek op Warnsborn. Op het AHN zien we goed dat het zusjes zijn. Op de volgende AHNuitsnede zien we de Beek op Warnsborn rechts en de Beek op Lichtenbeek links. Beide zijn zijbeken van de Heelsumsebeek en komen uit in het Merckendal, de droge bovenloop van de Heelsumsebeek.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

De Beek op Lichtenbeek is een sprengenbeek die landgoed Lichtenbeek opfleurde met watervallen, vijvers, een watertrap, gootjes en een heuze Nederlandse levada vergelijkbaar met die op Madeira. Wij noemen dat een opgeleide beek, of beter een opgeleide goot, eigenlijk hetzelfde woord maar minder wereldberoemd. In het park waren nog een paar rariteiten die niets met onze waterloop van vandaag te maken hebben zoals een kluizenaarshut.

Een leuke kaart waarop staat hoe het destijds bedacht was is deze van Jan Holwerda van groenverleden.nl. De link verwijst naar een lange lijst met boeiende artikelen.

De Beek op Lichtenbeek loopt uit in een U-vormige vijver rond een schiereiland (waarop het huis Eilandje). Daarnaast ligt er ook nog een grote vijver die gevoed wordt door twee sprengen die geen contact hebben met de Beek op Lichtenbeek. De vijver zelf zal een natuurlijke kwelplek zijn en ik vermoed dat voordat de landgoedeigenaren begonnen te knutselen, deze vijver de benedenloop van de Beek op Lichtenbeek is. De vijver rond het schiereiland hoorde er volgens mij oorspronkelijk juist niet bij en is een tweede kwelplek. Op de volgende tekeningen heb ik met lichtblauw aangegeven hoe het volgens mij van nature was en met donkerblauw hoe de landgoedeigenaren dit hebben veranderd. Misschien wel omdat de oorspronkelijke benedenloop buiten hun aangekochte landgoed viel. Merkwaardig eigenlijk dat hier geen boerderij stond, water genoeg zou ik zeggen.

In elk geval: vandaag loop ik langs deze beek en ik pak beide vijvers mee. Ik loop zoals altijd met het water mee, dus begin bij de sprengkop.

Ik kom bij een verdiept liggende brug. Deze ligt in de zichtlijn van het voormalige landhuis: blijkbaar wilden de eigenaren geen brug zien (een ha-ha brug analoog aan de ha-ha gracht). Bovenop de helling stond een obelisk. Ik watergek zou een brug veel mooier gevonden hebben. Wat moet je nou met een obelisk? Niet voor niets is die verdwenen.

De spreng eindigt in twee vijvers die vast een natuurlijke oorsprong hebben maar door de landgoedeigenaren vergroot zijn. De vijvers zijn met elkaar verbonden door een gootje waaroverheen een houten brug ligt.

Na de onderste vijver loopt het water verder naar beneden door een opgeleide goot:

Deze opgeleide goot mondt uit in een kommetje, en vandaar gaat het water door een glijbaan naar beneden:

Over de goot liggen enkele stenen bruggetjes die helaas door brandnetels en andere stikstofminners aan het zicht worden onttrokken. Tegenwoordig passeren wandelaars de beek over houten bruggen.

Een watertrap, zie volgende foto, was vroeger een grothuisje waar het water door een raam naar buiten stroomde. Op Hoog Oorsprong bij Oosterbeek staat ook zoiets.

Nog meer vijvers, bruggetjes, gootjes, watervalletjes en een kabouterdorp.

Dan zie ik rechts van me een tweede diepe kaarsrechte spreng liggen. Vooralsnog is me niet duidelijk wat die daar doet, dus ik maak maar een filmpje.

Een vijver heet de goudviskom, maar tegenwoordig leven er geen goudvissen meer in. De goudviskom ligt hoog, veel hoger dan de rechte spreng in elk geval.

De goudviskom watert uit in de beek die ik aan het volgen was. Ook hier weer een mooi waterpunt met stenen en een watervalletje. Waar de rechte spreng heen loopt is me nog steeds onduidelijk. In elk geval niet naar de grote mooie natuurlijke vijver. Die grote mooie vijver is volgens mij wel het oorspronkelijke natuurlijke beekdal, de lichtblauwe lijn op mijn tekeningen in het begin van dit stuk. Ik ga er straks naar toe, eerst mijn kunstmatige opgeleide beek af maken.

De opgeleide goot stroomt langs het pad verder en doet niet onder voor een levada op Madeira. Behalve dat daar 3000 kilometer van dit soort opgeleide goten zijn, en nog belangrijker: dat het daar nuttige irrigatiekanalen zijn en hier zijn ze aangelegd voor de lol van landgoedeigenaren.

De polletjes helder grasachtig groen langs deze goot is Carex elongata - aanvulling door G.

Dan wordt de rechte spreng duidelijk: de opgeleide goot waar ik langs loop mondt uit in de rechte spreng en samen gaan ze verder.

De beek mondt uit in een grote U-vormige vijver met een schiereiland waarop een huis staat dat Eilandje heet.

Benedenstrooms van deze vijver zie ik geen water meer: blijkbaar zakt het water hier weg de bodem in.

Ik loop naar een greppel ten zuiden van deze U-vijver. Deze greppel loopt rond en staat in verbinding met dit watersysteem, maar die verbinding is verbroken. Vroeger stond hier een kluizenaarshut: dat wil zeggen een hut waarin een houten kluizenaarspop zat te lezen.

De Tweede Vijver

Ik loop terug naar de mooie grote natuurlijk aandoende vijver – ook aangelegd, maar wel onderin het dal en het kan best al een kwelplek geweest zijn. Deze wordt gevoed door twee sprengetjes en die hebben niets te maken met het systeem dat ik net heb gevolgd. Dat wil zeggen: volgens mij zou de beek van nature wel degelijk naar deze vijver stromen, maar die beek is dus omgelegd.

Ik zoek de twee sprengen ook nog even op. Die zijn zo klein dat ik me niet kan voorstellen dat die deze vijver vullen.

Aan de benedenstroomse kant wordt het leegstromen van de vijver voorkomen door een dam. Beneden die dam gaat het natuurlijke nu droge beekdal verder richting het Merckendal, de droge bovenloop van de Heelsumsebeek.

Nou tot zover. Het zou natuurlijk handig zijn als ik er een lang filmpje van zou maken en dan de redundantie eruit zou knippen, maar ik heb geen idee hoe dat moet.

Meer lezen over de Veluwezoom? Dan is mijn boek De Veluwezoom in 1887 - met Henriette Fabius op vakantie misschien iets voor jou. We volgen Henriëtte Fabius die in 1887 17 dagen op vakantie ging naar Oosterbeek en daar een dagboek over schreef. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen het dagboek, andere reisverslagen, prentbriefkaarten en reisgidsen. We beantwoorden de vragen: Waarom was de Veluwezoom toen zo populair bij toeristen, wat deden de toeristen zoal, en waarom gaan wij niet meer op vakantie naar Oosterbeek? Meer over dit boek. Of: Bekijk het boek.

Alle afbeeldingen