Anno 1427: De Hertog verpacht de Sijsselt aan Kernhem

De Sijsselt ten oosten van Ede is een heerlijk wandelbos vlakbij station Ede-Wageningen. De geschiedenis van het bos begint op papier in 1427, maar voor boeren uit de omgeving bestaat dit bos al veel langer. Boeren uit Maanen dus.

Meer lezen op dit blog over de geschiedenis van de Sijsselt, Maanen en Ede? Lees Het Verhaal van de Sijsselt. Liever een boek? Bekijk mijn boek: De Sijsselt, geschreven en ongeschreven geschiedenis. Lees meer over het boek.

Wie kent Maenen, Manen, Maanen? Station Ede-Wageningen ligt in Maanen. Het ziekenhuis ligt in Maanen. Knooppunt Maanderbroek ligt in Maanen. En half Ede ligt in Maanen. Maar ook het prachtige agrarische gebied ten oosten van Veenendaal.

Zoals alle buurschappen op de helling van de stuwwal tussen Lunteren en Wageningen zagen Maaners kansen in het landschap: in het lage natte Binnenveld staken ze riet en vingen ze vis, otters, bevers, iets droger lagen hun hooilanden en weiden, op de helling en de dekzandrug verbouwden ze voedsel en de stuwwal gebruikten ze als heideveld en bos. Dat bos heette de Sijsselt, maar of dat toen al zo heette, hebben Maaners niet opgeschreven.

Het bos was echter niet van de Maaners zelf, maar behoorde de Hertog van Gelre toe: het was deel van zijn domein op de Moft. De hertog gebruikte het als jachtgrond en verkreeg er inkomsten uit door de verkoop van hakhout. Tussen de akkers en de jachtgrond lag de Maanense wildwal. De Maaners mochten het bos wel gebruiken, en betaalden daar afhankelijk van wat ze er deden de hertogelijke bosmeester een bedrag voor.

Ten noorden van Ede (dat geen rol speelt in dit verhaal) hadden de graven van Gelre de burcht Kernhem gebouwd vlakbij de grens met aartsvijand Utrecht. In 1426 stelde de toenmalige Hertog Arnold van Gelre Udo de Bose als leenman van Kernhem aan. In 1427 gaf Arnold van Egmond een deel van zijn domein op de Moft in erfpacht aan deze Udo de Bose waarschijnlijk voor de jacht en om brandhout uit te kunnen halen. Dit bos kennen we nu als de Sijsselt.

De originele erfpachtbrief ligt nog altijd in het Gelders Archief. Fantastisch vind ik zo’n oude charter. Ik ben er geweest en ik mocht ze zien: een zaal vol charters. Wist je dat die aan een soort wasknijpers aan het plafond hangen? Heel bijzonder om daar tussendoor te lopen (ze hangen op ooghoogte). Maar deze hing daar niet, deze zit in een envelop.

Het stuk bos wordt in de erfpachtbrief omschreven als ingesloten door de Maanense Heetweg, de Eedsche weg naar Renkum, de Remsterweg, de Groeneweg, de Haalbooms Heetweg en de Manense wildgraaf.

De naam Sijsselt wordt niet genoemd, maar die naam was wel bekend onder de Maaners. Als iedereen had geweten wat de Sijsselt was, had Arnold het niet zo uitvoerig hoeven te omschrijven. Blijkbaar kende hij de lokale naam niet.

De Sijsselt ligt niet naast Kernhem, een bos meer in de buurt had vast Udo’s voorkeur. Maar dit was het meest noordelijke stuk van het domein; de bossen daar ten noorden van waren niet van de hertog en kon hij dus niet weggeven. Ik vind het prachtig als puzzelstukjes zo mooi in de puzzel passen. En nog een mooi puzzelstukje: tussen de burcht Kernhem en dit bos moest uiteraard een weg gemaakt worden, de Sijsseltse laan. Die ligt er nog net zo.

Er zit geen kaart bij de brief. We kennen helaas geen oude kaart die ons verder kan helpen; de kaart van Witteroos uit 1570 geeft geen details over de Sijsselt want dat hoorde toen al 133 jaar niet meer bij het domeinbos – hij schrijft wel de naam Zijsselt op zijn kaart, en ook dat het van Kernhem is. Er is een mooie kaart van de Sijsselt uit 1771 maar daar staat de omgeving niet op, en is bovendien 340 jaar jonger dan de brief. Kunnen we toch de oorspronkelijke grens terugvinden?

We gaan ervan uit dat met de Manenschen Heetwech een weg ten noorden langs de Sijsselt naar de heide bij Ginckel wordt bedoeld, want anders komen we nooit in de buurt van een Kreyelsschewech (Kreelseweg). Hoewel die niet hier genoemd wordt, gaan we ervan uit dat we moeten beginnen waar deze Maenense Heetweg de Maanense wildgraaf kruist. We beginnen dus in de noordwesthoek van de Sijsselt, denken met de klok mee en komen tot deze schets:

Schets van de grenzen van de Sijsselt volgens de beschrijving uit 1427.

En dit kan ik eenvoudig op de kadasterkaart uit 1832 leggen:

Zo, klaar.

Maar dit is cirkelredeneren. Immers, ik weet hoe de huidige grenzen van de Sijsselt liggen, en daar pas ik gewoon de beschrijving in. Er klopt iets niet: de kortste weg van Ede naar Renkum is niet het huidige fietspad om de Sijsselt heen, maar dwars door de Sijsselt. Het lijkt logisch dat met de Eedschen wech naar Renkum dus de Sijsseltse Laan wordt bedoeld, die inderdaad dwars door de Sijsselt gaat en ook op de kadasterkaart staat. Tegenwoordig ligt alleen het noordelijke stuk daarvan er nog; dat lijkt een prachtige weg voor de heer van Kernhem en zijn vrienden als ze op konijnen en reeën wilden jagen in de Sijsselt. De doorgaande verbinding naar Renkum is er niet meer, er heeft daar ook geen spoorwegovergang gelegen dus in 1850 was het al geen hoofdweg meer.

Hier mijn grove schets (met de muis op het scherm) van de twee wegen van de kerk in Ede naar de kerk in Renkum. Zo heel veel korter is de westelijker niet, zie ik nu. Maar toch, lopend is elke meter er eentje.

Dus hoe zit dat met die lange Eedsche weg naar Renkum rond de Sijsselt? Ineens krijg ik een vermoeden: hoogteverschillen. En ja hoor, dat is het vast. Moet je eens kijken wat een verschil:

De langere route gaat om de heuvels heen, de korte route stijgt en daalt. Onmerkbaar voor een auto, leuk op een fiets, maar met een kar of lopend superzwaar.

Voor wie meer wil weten over de domeinbossen: boekentip. Echt een topper.

Premium inhoud