Bisschop David liet in 1473 de Bisschop Davidsgrift in het Binnenveld graven. Hij is gegraven door Utrecht, dus ligt op Utrechts grondgebied. Het doel was het ontwateren van het veengebied bij Veenendaal en het vervoeren van turf. Het kanaal werkte niet zoals gehoopt en verviel al snel. In 1545 stond Maria van Hongarije, zus van Keizer Karel V en onze landvoogd, toe dat het kanaal werd hersteld. Toevallig stuit ik op haar octrooi.
Ze schrijft:
omme den torff van den selven mit schouwen ofte andere schepen te mogen brengen in den Rijn ende also t’meeste proffijt daermede te doen sonder ijmant anders te beschaedigen
Wat bijzonder is is dat het een gezamenlijke onderneming wordt van Utrecht en Gelre: weliswaar ligt de oude Grift op Utrechts gebied, maar men wil die ook naar de Gelderse venen bij Ederveen doortrekken zodat Gelderland die ook kon gaan ontginnen. Die moeten dan wel recognitie betalen voor het gebruik van de Utrechtse Grift.
ende daer beneffens ons seeckere recognitie te doen van elcker schouwe oft schuijte torffs die men door d selve grijfte (als die volmaeckt sal sijn) wtten veenen voorss in den Rijn voeren sal;
Maria beveelt dat eerst de oude Grift wordt hersteld en die moet klaar zijn in 1547 (in een jaar dus). Daarna zullen de aansluitende kanalen naar de Gelderse venen bij Ederveen en de Utrechtse venen bij Amerongen in zeven jaar worden gegraven. Die moeten tegelijk worden gegraven. Op de volgende kaart uit 1651 (noorden rechts, de Rijn is de bruine baan links) gaat het om het linker deel: het kanaal van de Rijn naar de ‘ganzenpoot’. Die ganzenpoot is nu Veenendaal; het punt waar de kanalen naar Utrecht en Gelderland samenkomen is nu het Zwaaiplein.
Ze beveelt ook dat de veengenoten de veendijk herstellen en onderhouden op de westoever waarover de lijnpaarden zullen lopen. Op deze dijk liepen de paarden heen en weer: nu is dit lijnpad een fietspad en nog altijd ligt er op de andere oever geen dijk en geen wandelpad – zo lang werken oude besluiten door. Op de foto sta ik op dat fietspad, toen lijnpad.
Tenslotte de landbouwgebieden van Rhenen en Wageningen aan weerszijden van de oude Grift. Deze akkers mogen geen last hebben van het extra water, en mocht dat toch het geval zijn, zullen de veengenoten moeten betalen.
Ende boven t’gunt voorss is die landtgenoten van Waegeningen ende Reenen bij den waetere dat nae die volmaeckinge der grijfte meer affcommen soude mogen dan voortijts gedaen heeft sonder haer selffs versuijm negligentie off schult tot enigen tijt werckelick beschaedicht worden dat in dien gevallen die veengenoten die voorss grijfte becosticht hebbende oock gehouden sullen sijn den lantgenoten van Reenen ende Wageningen bij den waetere als vooren beschaedicht wesende alle schade ende hinder bij haer selffs versuijm niet toecommende op te rechten ende betaelen
Maria bepaalt dat ze door ieders grond en veen mogen graven, ook door grond van boeren die helemaal niet mee willen doen. Ook mogen ze op die grond dijken en wegen aanleggen. Maar die eigenaar moest dan wel gecompenseerd worden.
Ze besluit ook dat alle inwoners tot inde verre omtrek (ze noemt de steden Wijk bij Duurstede en Harderwijk) zeer uitgebreid op de hoogte gesteld moeten worden.
so hebben wij geordonneert ende ordonieren bij desen dat dit ons octroij ende believen voor halff Meij toecommende in onsen steden van Arnhem Wageningen Harderwijck in den kercken der dorpen tot Ede, Bennecom, Barnevelt ende Rencom in Gelderlant ende Utrecht Amersfoort Rienen Wijck ende Amerongen inden van Utrecht op behoorlicken tijden ende plaetsen openbaerlicken vercundicht ende gepubliceert sal worden
Ze beveelt dat geïnteresseerden uit Gelderland en Utrecht zich kunnen inschrijven om veengenoot te worden. Daarbij verklaar je dan dat je alle kosten zal meebetalen (dus van dit octrooi, de aankondigingen, de processen en het graven van de kanalen) en dan mag je een stuk veen ontginnen en verkopen als turf. Belangstellenden moeten zich voor 24 juni 1547 kenbaar maken. In de eerste 25 jaar daarna is de Grift dan exclusief voor hen en er kunnen geen anderen toegelaten worden.
Geweldig, wat een mooi stuk.
Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.
Premium inhoud
Premium abonnees kunnen hier verder lezen