Wageningen was een kleine lastige stad voor Keizer Karel. De kleine handelsstad aan de grens met Utrecht liet zich niet veel gelegen aan de Spaanse koloniale overheid.
Podcast
In 1543 had het Hertogdom Gelre zijn zelfstandigheid verloren en was opgegaan in het grote Spaanse Rijk van Keizer Karel de Vijfde.
Karel haalt de teugels aan omtrent het beheer van zijn domeinen. Iedereen moet betalen voor het gebruik ervan, maar Wageningers vonden dat ze daarvan waren vrijgesteld. Dat stond in hun stadsrechten, zeiden ze, die Wageningen in 1263 van de Graaf van Gelre had gekregen. De bosmeester had telkens weer gedoe met Wageningers die niet wilden betalen.
Waar ik weinig over vind in de literatuur maar wat volgens mij wel relevant is, is om verschil te maken tussen de Wageningse Buurt en de Stad Wageningen. In archiefstukken tot en met de 17de eeuw wordt dat onderscheid gemaakt. De Wageningse Buurt is ouder dan de Stad en vergelijkbaar met Bennekom en Maenen: daar woonden boerenfamilies, met een landbouwsysteem dat gebruik maakt van het land van boven tot beneden, dus van de top van de Moft tot aan de veengronden in het Binnenveld.
Van noord naar zuid zien we in het Gelderse deel Doesburgh, Ede-Veldhuizen, Maanen, Bennekom en Wageningen. Maanen, Bennekom, Wageningen en Harten maakten gebruik van de Moft, en dat deden ze al lang voordat Hertogdom Gelre of de stad Wageningen was ontstaan. Rond het jaar 500 zullen ze daar niemand voor betaald hebben. In de Frankische tijd kwamen alle woeste gronden in bezit van de Vorsten. Sindsdien moesten de buurten dus betalen voor iets dat ze daarvoor eeuwen gratis hadden gedaan….
1263 De stadsrechten van Wageningen
De stad had in 1263 stadsrechten gekregen. Er gingen bestuurders wonen, handelslieden, juristen, bakkers en schoenmakers. Met die stedelingen had de Keizer dus ruzie, want die wilden niet betalen met beroep op hun stadsrechten. Advocaten wisten best hoe ze de bosmeester en de Rekenkamer konden treiteren.
Maar in de stadsrechten wordt de Moft helemaal niet genoemd. Wageningers beroepen zich erop dat ze dezelfde rechten hebben gekregen als Zutphen, en dat houdt ook in vrij gebruik van woeste gronden. Maar bij Zutphen ligt geen domeinbos.
1548 Plakkaat op de Wageningse schaapschotten
In 1548 vaardigt Keizer Karel een placaet uit (placaet = aanplakbiljet: een verordening die werd aangeplakt) waarbij hij de Wageningers tot de orde roept. Hij beveelt dat Wageningers de schaapschotten afbreken of recognitie betalen aan zijn bosmeester.
1549 Wageningers moeten betalen
In 1549 klaagt de Rekenkamer de stad Wageningen aan dat ze de nieuwe regels uit Brussel niet gehoorzamen. Wageningers vinden nog steeds dat zij vrijgesteld zijn van betalen voor gebruik van de Moft. Daar is de Rekenkamer het niet mee eens en het Hof gaat dit uitzoeken. Wij zouden dat een proefproces noemen. Een deel van mijn transcriptie voeg ik toe voor premium abonnees. Uiteindelijk geeft het Hof de Rekenkamer gelijk: alleen als Wageningen met papieren kunnen aantonen dat ze vrijgesteld zijn, is dat geldig. Anders moeten Wageningers net als iedereen betalen voor het gebruik van de Moft.
En, hielp het?
Op de kaart van Witteroos van de Moft uit 1570 zien we aan de rand van het domein bij Wageningen zeven schaapschotten staan. Bij Bennekom zien we er drie.
Premium inhoud
Premium abonnees kunnen verder lezen in het placaet uit 1548 over schaapschotten bij Wageningen. De transcriptie uit 1549 is nog niet klaar.
Voordelen voor premium abonnees:
- je steunt mij en mijn blog enorm: niet alleen financieel (dit blog draait op een duur abonnement in wordpress), maar het is gewoon heel erg leuk dat er mensen zijn die dit blog zo waarderen dat ze er geld voor over hebben.
- je krijgt elke twee weken een extraatje, zoals:
- de transcriptie van teksten op een kaart;
- een transcriptie van een archiefstuk over landschap;
- een fietsroute.