Achter de Schoonebeekse Grift (ook Woudenbergse grift genoemd) van Veenendaal naar Amersfoort zit een geweldig verhaal: het verhaal van een Antwerpse handelaar die turf zocht en vond in Veenendaal, dat wou verhandelen in Antwerpen en daarvoor een 20 km lang kanaal groef tussen Veenendaal en Amersfoort om zijn turf in Antwerpen te krijgen.
Podcast
Nicolaes van Geelkercken tekent in 1651 de Schoonebeekse Grift in zijn volle lengte in tussen de Rode Haan bijย Veenendaal tot aan de gracht in Amersfoort rechtsonder in de hoek. Om de grift op zijn papier van 59 bij 145 cm te krijgen, propt hij Amersfoort rechtsonder in de hoek. Wijselijk zet hij er geen windroos bij, maar je moet meedraaien met het water.
Het verhaal begint in 1549 als Gilbert van Schoonebeeke toestemming krijgt van Keizer Karel V om veen te verhandelen uit de venen rond Maarsbergen en Woudenberg ten westen van Veenendaal. Hiertoe graaft hij een kanaal van Amersfoort naar het zuiden. Voor premium abonnees voeg ik het octrooi toe uit het Utrechtse Plakkaatboek.
In het octrooi wordt het kanaal vaag omschreven: Van Schoonbeke mag zelf uitzoeken wat de slimste loop is. Er staat dat de Grift:
t’ Amersfoort beginnen ende lancx of omtrent de Scharpenseelsche beke getrocken sal weesen, Noort-Oostwaerts, deur, neffens oft voer onse voorsz. Veenen en moeren, gelegen inder Ginkelse onder Amerongen, ende van daer streckende nae den grooten Veenloo,
Dat klopt niet echt, want Scherpenzeel ligt ten zuidoosten van Amersfoort. Maar dat wist Keizer Karel niet. De Scherpenzeelsebeek zal de Luntersebeek zijn, die ten zuiden langs Scherpenzeel stroomt en vandaar noordwaarts naar Amersfoort. Ginckel is een buurtschap tegen de Utrechtse Heuvelrug aan (op dit blog komt de andere Ginckel bij Ede vaker aan de beurt). De Grote Veenloo is het beginnende Veenendaal dat eigenlijk op de Kleine Veenloo ligt overigens.
Gilbert moet het kanaal zelf betalen en graven, maar daarvoor krijgt hij veel privileges: hij koopt 600 morgen veen en gedurende 36 jaar mag hij als enige daar vervenen, maar hij moet zelf wel al dat veen door deze nieuwe grift wegvoeren en niet stiekem op een andere manier. Als blijkt dat op sommige plekken het veen in deze 600 morgen minder dan 1,5 meter dik is, krijgt hij een ander stuk ter compensatie. De eerste 24 jaar krijgt niemand anders toestemming tot het graven van veenkanalen in dit gebied. En ook daarna is de grift geen vrij kanaal, maar mogen alleen vergunninghouders er gebruik van maken. Gilbert ruikt winst en gaat akkoord.
Hij kiest een slim tracรฉ en maakt uiteraard zoveel mogelijk gebruik van bestaande beken en griften, maar dat blijkt verkeerd uit te pakken.
Op de volgende tekening is de grift oranje, en de Luntersebeek blauw. Voor het laatste deel tussen Ginckel en Veenendaal maakte Gilbert gebruik van de Broekersloot (die ligt er nog). Maar waar de Broekersloot een hoek maakt naar het noorden, groef Gilbert rechtdoor naar het westen.
Ten zuiden van Woudenberg maakte hij gebruik van de Slappendelse Wetering. Vandaar groef hij verder naar het noorden naar wat nu De Rode Brug heet (en in 1628 ook al). Daar stak de grift de Luntersebeek over. Waarschijnlijk was dat niet een ongelijkvloerse kruising en ook niet een groot ding met stuwen, want dan was er nog wel wat zichtbaar geweest, maar maakte hij een dam in de beek beneden de kruising.
Bij de Heiligerberg stroomde Schoonebeeks grift dan tenslotte in de Luntersebeek (die nu Heiligerbergerbeek heet).
Alternatieve route bij Amersfoort
Van Schoonbeecke dacht nu klaar te zijn en verder te kunnen varen door de Luntersebeek naar Amersfoort en dan verder door de Eem, maar helaas. Langs de beek ten zuiden van Amersfoort lagen grote wasserijen en zijn turfschepen vervuilden het water en de witte lakens werden grijs. Van Schoonbeecke moest voor het laatste stukje een alternatieve route graven. Dat deed hij ten westen langs de kronkelende schone beek die door de wasserijen werd gebruikt. Op de stadskaart van Amersfoort, gemaakt door Van Deventer kun je het kanaal nog net zien. Dit alternatieve kanaal is na aflopen van het octrooi (dat 36 jaren besloeg) vervallen en daarvan is echt niets meer te zien.
Vanaf Amersfoort kon Gilbert zijn Veenendaalse turf ‘gemakkelijk’ verder naar Antwerpen vervoeren. Welke route zou hij genomen hebben? Waarschijnlijk verder over de Eem, Zuiderzee, Amsterdam, op de een of andere manier binnendoor naar Rotterdam, de wateren van Zeeland over naar de Schelde en naar Antwerpen. Wat een onderneming; die Veenendaalse turf moet veel opgebracht hebben.
Kortom, Van Schoonbeecke heeft heel wat werk moeten verzetten voor hij winst kon maken. Hij zelf is maar 37 jaar geworden, en heeft vast niet van de grote winsten geprofiteerd. Maar zijn familie zeker wel. Googel maar.
De uiteindelijke loop teken ik in op de kaart van Van Geelkercken, 1651. Geel = Luntersebeek, Donkerblauw = Schoonebeekse grift (ook het stukje bij Amersfoort), lichtblauw = Valleikanaal. Rechtsonder in de hoek groen = gracht van Amersfoort.
Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.
Premium inhoud
Betalende abonnees zien hier het originele octrooi uit 1549.
Dag Mathilde, lees net het voorgaande stuk en ik wil daar iets aan toevoegen. De brug lag aan het eind van een kerkenpad van Leusden naar Woudenberg. De dames van het landgoed gingen met een rijtuig naar de kerk, maar de bewoners van Leusden wandelden over het oude pad, wat ook wel schutspad werd genoemd, en staken daar dus de Lunterse beek over. De sponningen voor de planken zijn nog te zien. Er zijn plannen voor restauratie. Groet, Lina
Dank je wel voor je reactie. Hopelijk fiets ik er binnenkort langs om een foto te maken. Geweldig als het zou worden gerestaureerd.