Het bos De Sijsselt ligt in Maanen en werd in 1427 van Kernhem. Dat moet de Maaners stress hebben gegeven: wat zou de nieuwe eigenaar gaan doen? Mochten ze er nog wel in om plaggen te maaien en schapen te weiden?
Podcast
Even terug naar het begin. We zitten in Ede. Maanen is de buurschap ten zuiden van Ede en het bos De Sijsselt ligt in het oostelijke deel. Kernhem is een landgoed ten noorden van Ede.
Op de volgende schets teken ik de grenzen van de diverse buurschappen rond Ede. De felgroene lijn is een foutje – of eigenlijk is die lijn voortschrijdend inzicht. Deze lijn wordt door anderen als grens van Maanen gezien. Dat heb ik zelf ook lang gedacht, maar ik ben inmiddels overtuigd dat Maanen doorliep tot Ginckel en dat het Bennekomsebos en een deel van wat we nu Ginkelse heide noemen er ook bij hoorden. Sommigen denken zelfs dat Maanen al stopte bij de wildwal (op mijn tekening bij de M): de Sijsselt was toch van Kernhem? De Sijsselt was inderdaad van Kernhem maar lag in het grondgebied van Maanen. Zoals Park de Hoge Veluwe in Ede ligt, en mijn appartement in Wageningen. Het zijn verschillende typen van eigendom die op elkaar liggen. Ik denk dat elke vierkante meter wel in een buurschap lag; er waren voor de boeren geen witte vlekken.
Op de volgende schets teken ik de grens van Maanen geel, de wildwal groen en de Sijsselt oranje. Rood is de weg van Maanen naar Arnhem (hmm, in het westen moet die naar het zuiden afbuigen, want zo schiet de weg tussen Maanen en Ede door). De zwarte letters zijn heggen, het ouderwetse woord voor bospercelen. In 1570 tekent Thomas Witteroos die heggen in op zijn kaart van het domein van de Hertog op de Moft. Het gaat om B = Beukenhegge, H = Hegge naast de Sijsselt, D = Dorrebergen, K = Koerhegge en de S = Sijsselt dus.
Alle woeste gronden in Gelderland waren van de hertog, dus ook de Sijsselt. In 1427 gaf hertog Arnold dit bos in erfpacht aan een vriend van hem die op Kernhem woonde. De Maanense boeren zullen dit niet leuk gevonden hebben, want: stress! Wat zouden de nieuwe eigenaren doen? Maar de eerste 150 jaar veranderde er niets: tot 1575 mochten Maaners vrijelijk gebruik maken van de Sijsselt.
In 1575 brak de toenmalige eigenaar van Kernhem, Karel van Arnhem, met die traditie. Hij rook geld. Karel roept Maaners op om een pachtcontract aan te gaan zodat ze tegen betaling in de Sijsselt schapen kunnen hoeden, plaggen kunnen maaien en dergelijke. Dit moet voor de Maaners een zwaar gelag zijn geweest, het onderwerp van gesprek bij de koffie, de waterpomp, de kerk.
Dit is een deel in Het Verhaal van de Sijsselt. Dit verhaal heb ik ook verwerkt tot een boek De Sijsselt, geschreven en ongeschreven geschiedenis.
Negen Maaners geven hieraan gehoor en tekenen een contract. Helaas is het buurtboek van Maenen in 1684 bij brand verloren gegaan, anders hadden we dit hierop nagelezen. Kijken of ze boos waren. Of ze het rechtvaardig vonden. Of een groot onrecht.
Voor mijn premium abonnees geef ik hier mijn transcriptie van de oproep en het contract. Het openbare blog gaat daarna verder.
Premium inhoud
Premium abonnees krijgen de twee stukken uit 1575 (pdf)
Ik vind negen boeren best veel: Het was een kleine buurschap, en dit contract was alleen interessant voor rijke boeren met grote schapenkuddes.
Omdat precieze grenzen van de Sijsselt nu relevant werden – de Maaners hoefden immers in hun gebied buiten de Sijsselt niet aan Kernhem te betalen – zal dit besluit van Karel van Arnhem de aanleiding zijn geweest tot het graven van grenskuilen rond de Sijsselt. Zodat precies duidelijk werd waar de Maaners gratis schapen konden weiden (of aan de Hertog moesten betalen) en waar ze moesten betalen aan Kernhem.
En nou denk je vast dat ik wel erg aan het neuzelen ben. Maar het Grote Verhaal staat overal al in en is overbekend: over de 80-jarige oorlog, het Hertogdom van Gelre, Kernhem dat de Sijsselt kreeg. Maar dit kleine verhaal had grote invloed op normale mensen. Over hoe ze eerst niet en daarna wel moesten betalen voor het gebruik van het heideveld. Zoiets als een gemeente die betaald parkeren invoert. De boeren van Maanen werden vast meer hierdoor geraakt dan door de 80-jarige oorlog tegen Spanje.
Ik ben dol op puzzelen en probeer juist die kleine verhalen uit het archief te plukken. Dus ik neuzel nog even door.