De geologische kaart van Nederland kent weinig verrassingen, maar bij Schoonloo in Drenthe zien we een uniek kleurtje: dieppaars, de zoutpilaar van Schoonloo.
Geologische kaart van Drenthe
We zoomen in op Drenthe:
He? Wat doet dat paarse vierkantje daar?
Hier liggen 400.000 jaar oude lagen aan de oppervlakte omdat ze zijn omhoog gedrukt door zout, waardoor de jongere lagen die er bovenop lagen, zijn verdwenen. En dat verdient een eigen verhaal, het verhaal van de zoutkoepels diep onder onze voeten.
NB: het paars is dus niet het zout zelf.
Indampende zee in het Perm
In het Perm lag in Noordwest Europa tot ver in Rusland een binnenzee. Maar het was bloedheet, en die hele zee dampte tot 90% in. Onvoorstelbaar: Salar de Uyuni – op mijn vensterbank staat een blok zout uit de Salar de Uyuni, een van de merkwaardigste plekken waar ik geweest ben – is er niets bij. Een zoutwoestijn van Amsterdam tot Moskou. Dat noemen we het Zechsteinzout.
Lees in Het Verhaal van Nederland over de lange geologische geschiedenis van Nederland, verteld als tijdreis van een dag. Alles lezen over de landvormen in Nederland die in het Saalien zijn ontstaan? Lees het Cluster Landvormen uit het Saalien.
Dit is niet het vertrouwde Twentse Rötzout, bekend van die bruine torentjes uit mijn jeugd die ik nooit meer zie. Dat Twentse zout van Delden en Boekelo is ook ontstaan in een verdampende binnenzee, maar 40 miljoen jaar later.
Zoutdiapieren
Een zo grote zoutmassa krijgt een eigen dynamiek. Zout is ondoorlatend voor gas en vloeistof, maar lost wel gemakkelijk op in water. De soortelijke massa is lager dan van andere steensoorten. Onder hoge druk en temperatuur gaat het vloeien.
Die hoge druk wordt geleverd door het gewicht van de lagen er bovenop. Het zout wordt daardoor als het ware uitgeknepen, vloeit weg en als de gelegenheid zich voordoet kruipt het omhoog in poriën en breuken. Het Zechsteinzout ligt er nu helemaal niet meer bij als toen het gevormd werd, dit in tegenstelling tot het ondiep liggende Twentse Rötzout.
Door het omhoog kruipen van het Zechsteinzout zijn zoutdiapieren = zoutkoepels = zoutpilaren gevormd. Die bij Schoonloo is het hoogst en komt tot 121 meter tot het maaiveld, terwijl de Zechsteinlaag zo’n 2500 meter onder maaiveld ligt: het zout is 2400 meter omhoog gekropen.
En daar bovenop ligt dus dat paarse vierkantje: dit zijn Formaties van Peize, Appelscha en Urk (van oud naar jong). Dat zijn rivierzanden en grinden uit het Vroeg- en Midden Pleistoceen, van voor de glaciale afzettingen in Drenthe. De jongere lagen die daar dan weer bovenop lagen zijn afgesleten. In het vierkantje kijken we naar de geschiedenis; we noemen dit een geologisch venster – we hebben dit ook gezien in de Ardennen waar lagen uit het Vroeg-Paleozoïcum aan het oppervlakte liggen doordat de jongere lagen erbovenop zijn weggesleten.
Op de volgende geologische doorsnede zien we het Zechsteinzout in lichtbruin (huid, lever, wat je wilt). De zoutdiapier van Schoonloo is de spits net rechts van het midden. Daar rechts van ligt de grote dikke diapier van Veendam, en daar rechts van Winschoten.
Je moet je wel ff voorstellen dat die laag eerst dus een ingedampte zee was, dus het oppervlak was perfect glad horizontaal.
De diapieren van Schoonloo en Veendam drukken zelfs al door het rode Kwartair heen. Nog even, en het zout spuit de grond uit.
Onder dit zout zitten de lagen uit het Carboon waarin olie en gas zit. Ook dat zoekt zijn weg omhoog door poriën in de lagen erboven. Maar: zoals gezegd, zout is ondoorlatend voor vloeistoffen en gas, dus olie en gas zit onder het zout opgesloten. Ons zout, gas en olie horen bij elkaar.
In Schoonloo komt dus een zoutdiapier tot 121 meter onder onze voeten omhoog. Dat zout wordt niet ontgonnen. Een van de redenen is dat die diapier nog steeds omhoog komt, hij beweegt nog en wel met ongeveer 1 cm per eeuw. Wat zou er gebeuren als je daar het zout uit weg zou halen? Aardbevingen? Verzakkingen? Een zoutfontein? Vast. Dus voorlopig laat men dat zout maar zitten.
Hoe lang duurt het voor het zout de grond uitspuit? Het moet nog 121 meter omhoog kruipen in een tempo van 1 cm per eeuw = 1,2 miljoen jaar.
Cavernes
In zout zitten cavernes = grotten – het is immers oplosbaar in water. Ik heb begrepen dat onder Twente holtes zitten waar kathedralen in zouden kunnen verdwijnen. Zo ook in deze zoutkoepel. TNO heeft daar onderzoek naar gedaan, want die gaten zouden we mooi kunnen gebruiken om rotzooi in op te slaan: CO2 bijvoorbeeld. TNO kwam met dit driedimensionale model:
De es van Schoonloo
De es van Schoonloo is bol zoals alle essen. Ik leerde op de lagere school dat essen bol zijn door de eeuwenlange plaggenbemesting, maar dat schijnt onzin te zijn; weliswaar bemestte men de essen met plaggen, maar eerst legde men essen aan op de dekzandruggen. Of op een bolling door opduwend zout: nee, dat effect is te gering. De es van Schoonloo is niet bol door de plaggen, niet door het zout, maar ligt op een megaflute van de Hondsrug.
Gastschrijver Rob vertelt in dit artikel meer over deze zoutkoepel en het effect op maaiveldhoogte, afwatering en geologische gelaagdheid. Ik kijk nu uitsluitend naar dat laatste, het paarse vierkantje op de geologische kaart immers.
Afgeschuurde heuvel
Rondom het paarse vierkantje zien we op de geologische kaart verschillende kleuren roze. Dat zijn afzettingen uit het Saalien. Bovenop de zoutpilaar van Schoonloo liggen geen afzettingen uit het Elsterien, de ijstijd voor die van het Saalien. Nou zijn er twee mogelijkheden: dat ze er wel hebben gelegen of dat ze er niet hebben gelegen.
Mogelijkheid 1: In de omgeving liggen die afzettingen op ongeveer 35 meter onder het maaiveld; het zijn rivierafzettingen die in een horizontale laag werden afgezet, ook ter plekke van de pilaar van Schoonloo. Maar die duwde door, en er ontstond elke 100 jaar een heuveltje van 1 cm van opgeduwde afzettingen. Dat werd er steeds weer door water (en ijs) afgeschuurd.
Mogelijkheid 2: Ter plekke van de zoutpilaar van Schoonloo had het zout gedurende miljoenen jaren een heuvel opgeduwd, en de rivieren uit het Elsterien stroomden daar omheen. Hoeveel is 1 cm per eeuw in een miljoen jaar? 100 meter. Dan zou bij Schoonloo een heuvel van 100 meter hebben gelegen die door het ijs weggebulldozerd.
Mogelijkheid 3: Het zout is er tussendoor gegaan en heeft de bestaande lagen opgeduwd maar ook open gescheurd. Dan is er niets afgeschuurd.
En nou begint het vierdimensionale denken: is het logisch dat een heuvel wordt opgeduwd en pas door het ijs wordt weggebulldozerd? Niet echt. Voordat het ijs hier kwam, was dit een rivierdelta, en als er in een eeuw een heuvel van 1 cm ontstaat (in een eeuw tijd), heeft een rivier er echt geen problemen mee om dat miniheuveltje mee te nemen naar zee. Dus waarschijnlijk verdween het heuveltje in hetzelfde tempo als dat het werd opgeduwd. Mogelijkheid 2 valt volgens mij af. Tussen 1 en 3 kan ik niet kiezen.
Geologisch venster
Hoe dan ook: de bolling is afgeschuurd. En zo kijken we nu door een venster 400.000 jaar de paarse geschiedenis in.
Mooi verhaal? Nederland ligt vol mooie verhalen.
Is het misschien te vergelijken met de zoutkoepels over de grens in Duitsland. Een aantal daarvan komt daar ook aan het oppervlak dacht ik zoals bij Lüneburg. Wellicht kan dat inzicht geven in wat er met de bovenop liggende lagen is gebeurd.