Ook in Friesland zijn overblijfselen van de ijstijden te zien: stuwwallen, keileem, pingokommen, klifkusten. Kijk met me mee.
Wat kun je nog zien?
Van de laatste twee ijstijden, het Saalien en het Weichselien is in Friesland nog best wat over. We kijken hier alleen naar dingen die je als wandelaar of fietser om je heen kunt zien, gratis en zonder boor. We hebben een uniek land.
Saalien
Als schema voor het Saalien blijf ik mijn eigen tekening het handigst vinden:
Dat betekent dat Friesland bedekt raakte met ijs in de tweede fase, tussen de eerste en tweede ijsrand, en dat het ijs daar zo’n 20.000 jaar gelegen heeft. Een paar duizend jaar lag het stil tot net ten zuiden van de kust van Gaasterland. De landvormen die toen aan de rand zijn gevormd, noemen we de Gaasterland IJsrand. Dat zijn de drumlins en keileemheuvels in Gaasterland. Ze liggen ook onder Joure en St. Nicolaasga.
Daarna breidde het ijs zich verder uit naar het zuiden, en lag Friesland tienduizenden jaren verborgen onder een kilometer dikke laag ijs. Toen dat allemaal smolt, bleef keileem achter. Waar het keileem aan de oppervlakte ligt, zoals in De Wouden en in Gaasterland, worden grote zwerfkeien gevonden. Veel dorpen hebben wel zo’n kei ergens staan. In de rest van Friesland ligt het keileem begraven onder afzettingen van de zee.
De Vecht en later de Zuiderzee sleet de randen van het keileem af, net zoals dat is gebeurd bij de Grebbeberg, bij Doorwerth en bij het Steenwijker Heuvelland: daar is de zuidrand van de stuwwallen of keileem kaarsrecht afgesneden door langsbeukend water. Maar dat is geen Friesland, wel de zuidrand van Gaasterland. Minder spectaculaire hoogteverschillen, maar het bijzondere is: daar ligt geen land aan de voet, maar zee. Zo is de enige echte Nederlandse klifkust ontstaan.
NB: Ik krijg de terechte reactie dat er ook klifkusten liggen bij 't Gooi: de stuwwallen van de Muiderberg en Oud Naarden zijn ook door het water weggespoeld, ook daar liggen klifkusten. Helemaal waar! Ik denk bij nader inzien dat Urk en Wieringen ook klifkusten heeft.
NB2: ik krijg nog een terechte reactie: de Grebbeberg en de stuwwal bij Doorwerth zijn niet door de Vecht afgekalfd...... Goed formuleren is lastig!
Weichselien
In oppervlakte zijn de landvormen uit het Weichselien het grootst, maar ze zijn helaas wat minder indrukwekkend. Dekzand is zo’n landvorm, ook in Friesland liggen dekzandruggen. Hierop zijn vaak oude dorpen gebouwd, want dit zand vormde een betere fundering dan zeeklei of veen. Trynwalden is zo’n dekzandrug, met daarop de dorpen Oenkerk, Oudkerk en Giekerk.
In Friesland liggen op het keileem veel meertjes en vennen die pingokommen zijn, zie bijvoorbeeld het pokdalige keileemplateau ten westen van Buitenpost.
Kale bodems van rivieren en meren kunnen in droge tijden verstuiven. Dat is gebeurd bij Appelscha, zie de volgende afbeelding. We zien het onderliggende keileemplateau met pingokommen, en daar overheen is zand verstoven tot een grillig geheel van stuifduinen en uitblazingskommen. Het hoogste duin is de Boschberg op 20 meter.
De top van Friesland is hopelijk wel gevormd in de ijstijden? Helaas:
- Het hoogste duin is het Vuurboetsduin in Vlieland met een top op 45 m+NAP = Holoceen.
- De top van ‘zand, grind, klei’ (dus geen toren) is de vuilstort bij Heerenveen op 24 m+NAP = Anthropoceen.
- Het hoogste duin op het vasteland van Friesland is de Boschberg bij Appelscha met een top op 20 m+NAP = Weichselien.
- De hoogste keileembult ligt in Gaasterland met een top op 13 m+NAP = Saalien.
De term Anthropoceen gebruik ik nooit op dit blog. Door onszelf gemaakt dus. Dat geldt ook voor de meeste Friese meren die zijn ontstaan door het grondwater teveel te laten zakken, voor terpen, dijken, polders. De meeste landvormen in Friesland zijn Anthropoceen. Wij kijken daar tussendoor naar wat de natuur zelf heeft gemaakt, en dat is ook in Friesland nog steeds de onderlegger.
Ik heb twee fietsroutes uitgezet door Friesland: eentje door Gaasterland en eentje rond het Lauwersmeer. De routes volgen fietsknooppunten. Bij elke route hoort een gids die uitgebreid ingaat op wat je ziet onderweg: landvormen, erfgoed zoals trafohuisjes, watererfgoed zoals sluizen en gemalen. Premium abonnees kunnen de laatste versie uiteraard als pdf downloaden.
Dit is een deel in het cluster Het Verhaal van Nederland.
Het standaardwerk dat mijn vraagbaak bij dit blog is dit: Jongmans – Landschappen van Nederland
Dag Mathilde, Ik kan jouw artikel niet verder lezen. Ik krijg de melding: Er is geen server gevonden met de opgegeven hostnaam.
Met vriendelijke groet,
Lodewijk Rondeboom
Verstuurd vanaf mijn iPad
>
Wat raar, anderen hebben dat probleem niet gezien de reacties. Ik heb net gecheckt maar zie ook niks bijzonders. Vreemd.
Ha Mathilde, wat is het toch altijd weer leuk om je verhalen te lezen. Ik vraag me alleen wel af of de steilranden van de Grebbeberg en de Duno/Doorwerth door Vecht / Zuiderzee zijn veroorzaakt… Mij lijkt de Rijn hier toch DE ‘boosdoener”?
Oeps, dat heb ik dan behoorlijk onhandig geformuleerd.
Beste Mathilde, weer een leuke beschrijving van het landschap. Maar één correctie is op zijn plaats. Hoewel misschien het Gaasterland de meest uitgesproken klifkust van ons land heeft, mag je die in Muiderberg en bij Oud Naarden niet vergeten. Er zijn dus op drie plaatsen restanten van een klifkust.
mvg Okke
hoi Okke, je hebt helemaal gelijk; ik heb het aangepast.