Doesburg, De Doeze, Duisburg: wat is does?

De stad Doesburg en het buurschap Doesburg bij Ede: waarom heten die hetzelfde en zijn er meer Doezen?

Ja hoor, in Zuid Holland ligt het watertje de Does, de Doesmolen en de Doespolder. Dan is er ook nog een Huis ter Does. In Drenthe ligt de Doeze: een kom met veen – en zo kom ik op het idee voor dit stukje, want ik fietste daar en stuitte op een Doeze. In Leiden zie ik op de kaart de Doeshaven. In Groningen ligt Doesum. De achternaam Van der Does.

Duisburg in duitsland, does = duus = duis. Ik kom uit Twente en daar is een huis een hoes, en in Salland zeggen ze huus. Dus van west naar oost huis -> huus -> hoes. Wij in Twente zeggen Doesburg tegen Duisburg, als ik het me goed herinner. Althans duurde het een aantal jaren voor ik begreep dat er twee Doesburgen waren: die in Duitsland en die in de Achterhoek.

Toen ik in Wageningen ging studeren kwam er een derde bij, Doesburg bij Ede. Beroemd om zijn prachtige molen, een van de oudste van Nederland, en laat ik nou altijd hebben gedacht dat daar de Doesburgse mosterd vandaan kwam…. Maar dat komt al sinds 1457 uit het Achterhoekse Doesburg.

Nou, genoeg Doezen dus. Wat is een Does?

Op de etymologiebank lees ik: Does is begroeid moeras of veen. En dan vind ik:

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

does 4 znw. m. ‘ruig onderhout, struikgewas’ (zoals in plaatsnamen als Doesschate), ook ‘begroeid moeras of veen’, nnd. dose ‘lichtkleurige turf, week en licht moeras’. — Een woord met dial. oe (minder waarschijnlijk relict-vocaal), zie verder: duist 1.

Moeras of veen met struikgewas en kreupelhout dus. Maar ook lichtkleurige turf. De plaatsnaam Doesschate kent Google maps niet, alleen als achternaam. Veen kan rood, bruin of zwart zijn. Dat hangt van de planten af waaruit het is ontstaan. Bosveen levert bruine turf, en dat komt dan mooi overeen, want bosveen vormt zich in veen met elzen en andere bomen, onderhout en struikgewas erop. Wat De Vries bedoelt met week en licht moeras is me vooralsnog onduidelijk.

Maar die steden en dorpen met does zouden dus moeten liggen bij een moeras met veengroei en kreupelhout. Klopt dat een beetje met de ligging van de genoemde Doezen? In Drenthe is de Doeze een kom met veen in het natuurgebied bij de Havelterberg. De stad Doesburg ligt bij de monding van de Oude IJssel in de IJssel. De stad Duisburg ligt bij de monding van de Ruhr in de Rijn. Dit zouden dus typische doezeplekken moeten zijn. De overeenkomst is het water. Maar het bodemprofiel in de veenkom zal anders zijn dan in Duisburg en Doesburg. In de veenkom verwacht je oligotroof veen zonder klei. In Duisburg en Doesburg verwacht je juist eutroof veen met klei, want die rivieren traden jaarlijks buiten hun oevers. Zeker bij de monding van een zijrivier was het een natte boel.

Oligotroof zonder klei: dat wil zeggen voedselarme grond. De kom werd uitsluitend gevoed door regenwater. Dat is puur H2O, er zitten geen mineralen in. Eutroof veen met klei: dat wil zeggen voedselrijke grond. De rivier bracht zand, klei en slib mee vol mineralen, en als hij overstroomde kwam dit op het veen te liggen.

Blijft overeind dat er wel meer plaatsen op zulke plekken liggen en die heten anders. Zutphen ligt aan de monding van de Berkel, en heet Zuidveen. Deventer ligt aan de monding van de Schipbeek, de naam schijnt te wijzen op dode bomen in een moeras.

Ik vind een Dysberg in Zweden, en dat blijkt een bank in een natuurgebied waar wandelaars ff uit kunnen rusten:

Doesburg in de atlas van Sgrooten:

Duisburg staat op dezelfde kaart in de atlas van Sgrooten:

Dan lees ik dat bodemkundigen een pikzwart laagje op de bodem van een meertje dy noemen. Er bestaat ook gyttja (Zweeds, spreek uit juutje): dat zijn die onverteerde bladeren op de bodem van je vijver of in een plastic bak die te lang buiten heeft gestaan. In voedselarm milieu noemen bodemkundigen dit dy. Is ons does hetzelfde woord?

Ha, ik vergeet bijna de buurschap Doesburg ten noorden van Ede. Dat staat ook in die atlas en wel op de kaart van de Veluwe:

Dit Doesburg ligt niet zo nat. In de buurt ligt veen, en de Kromme Eem stroomt er langs, maar de buurschap ligt op de helling van de stuwwal. Net als Lunteren, Ede, Bennekom en Wageningen. Wat doet een Doesburg in dit rijtje droge plaatsen zonder beek en zonder veen? Hoewel, er is daar ook een gehucht Veentjes en de Kromme Eem ontspringt daar ergens. Dus toch veen, met elzen en wilgen, genoeg om de plek ernaar te noemen?

Nou lees ik van het Groningse dorp Doesum dat het niet zeker is dat deze naam met does = veen te maken zou hebben, het zou ook Douwesheim kunnen zijn: het huis van Douwe. Zou het kleine Doesburg bij Ede dan ook van een Douwe geweest zijn? De burcht van Douwe? Volgens mij heeft daar nooit een burcht gestaan, hoewel in mijn hersens ergens nu een celletje gaat protesteren dat ik daar wel eens iets over gelezen heb.

Vooralsnog heeft deze puzzel niet veel opgeleverd.

leeg

Alle afbeeldingen