Het Rijksdriehoeksnetwerk van Kraijenhoff

Het eerste rijksdriehoeksnetwerk van Nederland is ontworpen door Cornelis Kraijenhoff. Dat is een netwerk van punten voor landmeters. In dit artikel leg ik uit wat dit inhoudt.

Driehoeksmeting is de basis van de landmeetkunde sinds 1617. Het idee leren we nu op de middelbare school: een driehoek staat vast als een zijde en twee hoeken bekend zijn. De plek van het derde hoekpunt en bijbehorende hoek volgt daar dan namelijk uit. (Je kunt ook zeggen als twee zijden en een hoek bekend zijn, maar dat is in de landmeetkunde minder handig.). Dus stel: ik zie een kerktoren in de verte. Ik zet een rechte lijn uit en meet de lengte; van begin en eindpunt meet ik de hoek tussen de lijn en de richting van deze kerktoren. Dan kan ik vervolgens de afstand van begin- en eindpunt tot de kerktoren uitrekenen en de driehoek van mijn lijn + kerktoren intekenen. Zo kan je een heel gebied nauwkeurig in kaart brengen alleen door hoeken te meten. Uiteindelijk hoef je dan maar een lengte nauwkeurig te meten, en alles valt op zijn plek.

Ha, zo simpel gesteld werkt het alleen in Holland, en niet op de Veluwe. Oftewel, je moet wel corrigeren voor hoogte.

Het meten van lengte was vroeger lastig. Bernard Kempinck deed het met stappen (dat kan op de Veluwe met mulle wegen nooit nauwkeurig zijn). Van Geelkercken gebruikte een ketting. Nauwkeurig hoeken meten konden ze wel. Kortom, het was zaak zoveel mogelijk hoeken en zo weinig mogelijk lengtes te moeten meten. Dan kreeg je een nauwkeurige kaart.

De eerste die dit opschreef, is Frisius (1508 – 1555) en de eerste landmeter die dit toepaste is Jacob van Deventer (1505 – 1575), de eerste die hem aan landmeters onderwees was Snellius (1580 – 1626) die er de Semslinie mee heeft gemeten. Sinds dat is bedacht, kunnen landmeters nauwkeurige kaarten tekenen. De kaarten van voor 1600 zijn niet met dit kunstje gemaakt, en alleen al daardoor minder nauwkeurig.

Cornelis Rudolphus Theodorus Kraijenhoff heeft op basis van dit principe een netwerk over Nederland gelegd.

Kraijenhoff (1758 – 1840) was militair, waterbouwkundige, cartograaf, arts, natuurkundige en minister van oorlog. Hij had zijn baantjes niet gekregen door zijn hoge afkomst maar door zijn slimheid. Dit is zijn RD-netwerk:

Als centraal punt, coördinaten x = 0, y = 0, gebruikt hij de Lange Jan van Amersfoort. En dat doen we nog altijd. Alleen niet meer met de coördinaten x = 0, y = 0, want dat had iets heel onhandigs: het leverde positieve en negatieve getallen op. In Zeeland waren de x en y beide negatief. Dus is die 0,0 verschoven zodat alle punten in Nederland positieve coördinaten hebben, en bovendien (ooh welke slimmerik heeft dit bedacht) er nooit verwarring is tussen de x en de y. De x loopt van 0 tot 280, en de y van 300 tot 625. Maar nog altijd is de Lange Jan van Amersfoort het centrale punt, met x = 155 en y = 463.

De x = 0, y = 0 ligt ergens in Frankrijk bij Auxerre.

Op zoek naar de punten van Kraijenhoff

Zijn de punten van het netwerk van Kraijenhoff er nog? Kunnen we ze opzoeken? Het zijn er 85; daarvan liggen er 34 in mijn bloggebied. Ik nummer deze 34 punten volgens het hedendaagse RD-netwerk zodat we ze kunnen terugvinden op de site van het kadaster.

Hij koos het liefst stangen op kerktorens, vuurtorens en andere torens die van verre zichtbaar waren. In het grote niemandsland met de stuwwallen en heidevelden, koos hij hooggelegen toppen uit. Hij goot een betonnen paal in de grond met een kruisbout er bovenop, en om die in de eindeloze heide beter zichtbaar te maken, plaatste hij er een houten piramide boven: het Signaal. Zo bouwde hij 7 signalen, eentje in Friesland, twee in Overijssel en vier in Gelderland.

De piramide beschermde hij met een torentje met een plateau voor de landmeter zodat hij zijn apparaat precies goed kon zetten, en een trap om daar te komen. Hier het ontwerp van Signaal Imbosch – en daar komt de naam dus vandaan van onze hoogste berg van Noord-Nederland. De volgende bouwtekening moet je dus ontleden als twee bouwwerken die over elkaar heen staan.

De piramides zijn weg, maar de paaltjes met bout zijn er nog wel. Tot nog toe is het enige signaal in mijn fotocollectie Signaal Imbosch:

Dit zijn de 34 punten van Kraijenhoff in mijn bloggebied. Vet zijn de signalen.

• 010201 – Ameland: stang boven makelaar op de kerk van Hollum.
• 020101 – Hornahuizen: stang boven makelaar op de kerk.
• 020304 – Schiermonnikoog: stang op de vuurtoren.
• 030101 – Uithuizermeeden: stang boven onderste knop op de kerk.
• 049101 – Eierland: stang op de vuurtoren Eierland van Texel.
• 050101 – Sexbierum: stang boven knop op de kerk.
• 059101 – Brandaris: stang op de vuurtoren van Terschelling.
• 060101 – Kollum: stang boven knop op de kerk.
• 069101 – Leeuwarden: stang boven knop op de Oldehove
• 079112 – Groningen: stang boven bol op de Martinitoren.
• 089101 – Finsterwolde: stang boven bol op de toren.
• 109101 – Workum: stang boven knop op de kerk.
• 110101 – Boschberg: Signaal met steen bij uitzichttoren op de Bosberg bij Appelscha.
• 110102 – Ureterp: stang boven makelaar op de kerk.
• 119101 – Oldeboorn: stang boven knop op de kerk.
• 120101 – Gieten: stang boven onderste bol op de kerk.
• 150101 – Wijckel: stang boven makelaar op de kerk.
• 160101 – Steenwijk: stang boven knop op de kerk.
• 170101 – Sleen: stang boven makelaar op de kerk.
• 179101 – Ruinen: stang boven makelaar op de kerk.
• 179102 – Beilen: stang boven knop op de kerk.
• 200101 – Urk: stang op de walmbol op de vuurtoren.
• 219101 – Kampen: stang boven bol op de Nieuwe toren.
• 260101 – Harderwijk: stang boven makelaar op de Grote Kerk.
• 279201 – Veluwe: Signaal met steen op de Broodberg tussen Elspeet en Niersen.
• 289101 – Lemelerberg: Signaal met steen op de Archemerberg.
• toren van Uelsen – (in Duitsland)
• 299101 – Oldenzaal: stang boven knop op de Plechelmus.
• 329101 – Amersfoort: stang boven knop op de OL Vrouwetoren.
• 330101 – Zutphen: stang boven knop op de St Walburgskerk.
• 339101 – Imbosch: Signaal met steen op de Tafelberg bij Rheden.
• 349101 – Herikerberg: Signaal met steen op de Herikerberg bij Markelo.
• 390101 – Rhenen: stang boven knop op de Cuneratoren.
• 400101 – Hettenheuvel: Signaal met steen op de top.
• 410102 – Winterswijk: stang boven knop op de kerk.
• 469101 – Flierenberg: Signaal met steen, nu luchtwachttoren.

Het huidige netwerk

Het netwerk van Kraijenhoff doet nog altijd dienst; inmiddels bestaat het netwerk van RD-coördinaten uit 5500 punten. De meeste zijn kerktorens waarop je je theodoliet kunt richten om hoeken te bepalen, maar waar je je apparaat niet bovenop kunt zetten. Andere zijn betonnen zuilen in de grond met een bout. Of een bout in een kerkmuur, bruggenhoofd of wat dan ook.

Op de kaart van NSGI met alle punten zijn de hoofdpunten aangegeven met rode vierkantjes (dat zijn dus niet de Kraijenhoff-punten). De blauwe rondjes zijn normale punten.

Maar het is niet zo dat de punten van het hoofdnetwerk opvallend zijn. Hier mijn eerste foto’s van rode vierkantjes.

Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop voor 3 euro. Hiermee kopen Geert en ik kopjes koffie onderweg. Hoeft niet, mag wel.

Dit zijn mijn foto’s van blauwe rondjes – nee, dat worden er geen 5500:

leeg

Alle afbeeldingen