De ijstijden in Groningen: wat en waar?

Ook in Groningen kunnen we landvormen uit de twee laatste ijstijden zien: uit het Saalien stuwwallen, megaflutes, drumlins, keileem; uit het Weichselien dekzand, duinen en uitblazingskommen. Dat kunnen we al fietsende en lopende om je heen zien en voelen onder onze voeten. Kijk met me mee.

Elsterien

Het Elsterien ligt verborgen in de grond, en een geoloog die boort komt genoeg interessants tegen. Wij zien alleen potklei en poesjeszand. En ook dat zien we nergens, maar het klooster in Aduard maakte kloostermoppen – grote bakstenen – en dakpannen van potklei. In Aduard staan nog huizen met die kloostermoppen. Helaas heb ik daar geen foto van gemaakt. Poesjeszand gebruikte men vroeger om op de vloer te strooien en dan mooie figuren te maken. Dat zal wel niemand meer doen.

Onder onze voeten ligt een interessant landschap: tot 400 meter diepe ravijnen. Helaas voelen we daar niets van vanaf onze fiets.

Saalien

In het Saalien raakte het noorden van Nederland bedekt met ijs, en de uitbreiding gebeurde schoksgewijs. De ijsrand verplaatste zich dus en lag dan weer een tijd (tienduizend jaar of zo) stil. Als schema blijf ik mijn eigen tekening het handigst vinden:

De oudste ijsrand lag dwars door Groningen. Als een ijsfront stil ligt, zakt het ijs weg in de slappe ondergrond en ontstaat een rand van stuwwallen. Ook hoopt aan de voet van dat front morene zich op dat uit de ijstongen spoelt. Zo raken de stuwwallen vermengd met morene.

Vervolgens groeide het ijs verder en overwalste het zijn eigen eindmorenestuwwal. Daardoor is er van die stuwwallen niet veel meer over, maar eens waren ze vast net zo indrukwekkend als de Veluwe. De Groningse stuwwallen werden niet alleen lager, maar ook vermalen, platgewalst en uitgesmeerd. Tot slot: overal waar ijs heeft gelegen liet dat keileem achter, de troep dat het ijs meeneemt (vanuit Scandinavië) terwijl het over de ondergrond schuurt. Juist bij heuvels bleef dat keileem haken.

Dat betekent dat we de heuvels in Groningen nu geen stuwwallen meer kunnen noemen. Op de geomorfologische kaart staan de heuvels bij Onstwedde als stuwwal vermeld, maar ook dat is keileem, waarschijnlijk met een kern van stuwwal. De top van deze heuvels is 10 m+NAP.

De keileemheuvels in Oldambt rond Winschoten, Scheemda, Midwolda, Beerta en Finsterwolde, Siddeburen, Wagenborgen, Noordbroek-Zuidbroek zijn versmeerde en met keileem vermengde restanten van stuwwallen. Dit complex heeft een duidelijke noordoost-zuidwest oriëntatie: dat was de richting waarin het ijs verder trok en dus de richting waarin de stuwwallen werden versmeerd. Zo ontstaan drumlins.

De drumlins rond Winschoten bekijken we op een fietstocht, waarvan ik de fietsgids Fietsen door Oldambt heb gemaakt: een route van 80 km met beschrijving wat je onderweg ziet en niet ziet met aandacht voor alle dingen die je van landschaplopen gewend bent. Een perfect dagje uit: met de trein naar Winschoten, OV-fiets huren, en genieten maar.

Groningen, Haren, Glimmen, Noordlaren en Zuidhorn liggen op uitlopers van het Drents Plateau. Dit keileemplateau is in een later stadium ontstaan. De oostkant van dit plateau is superbijzonder: de grootste megaflutes ter wereld. We noemen dit de Hondsrug. Het is een serie lange ruggen van keileem, en hoe dit is ontstaan, is een ander verhaal, en meer Drenthe dan Groningen. Groningen, Haren, Glimmen en Noordlaren liggen op dezelfde rug als Emmen. Zuidhorn ligt op dezelfde rug als Rolde: de Rolderrug. Tussen Zuidhorn en de rest van die rug ligt wel een groot gat, maar het hoort overduidelijk bij elkaar.

Weichselien

In oppervlakte zijn de landvormen uit het Weichselien het grootst, maar ze zijn helaas wat minder indrukwekkend.

In veengebied wisten de eerste bewoners het wel: oude dorpen in het zuidoosten van Groningen liggen allemaal op dekzand. Oude wegen volgen dekzandruggen. Logisch. Een normaal woord voor zo’n rug is een haar. Noordoost Nederland ligt vol haren: Haarweg, ter Haar, de Hare.

Toen het veen ging groeien, bedekte dit ook lager gelegen delen van het dekzand. Op sommige plaatsen stak alleen een zandheuvel boven het veen uit. In Groningen noemen ze dat een tange. Boertange, Wessingtange, Jipsingboertange, Borgertange of gewoon Tange. Tangen komen we met name tegen in Westerwolde.

Het dekzand kon in koude droge tijden gaan stuiven. Dan ontstaan stuifzandgebieden met duinen en uitblazingskommen. Kenmerkend is dat de duinen ten oosten of noordoosten van de kom liggen: immers, de wind komt meestal uit het westen.

Als een beek opdroogt en het zand van de beekbodem opstuift vormen zich duinen aan de oostkant. Dit noemen we rivierduinen en zien we bij de Ruiten-Aa.

Maar het allermooist is als deze dekzandruggen door veen waren bedekt, men dat veen ging ontginnen, het veen oxideerde, zakte, en er ineens een rug tevoorschijn kwam. Hoe we dat weten? Dan volgen veenontginningssloten en wegen niet de oude dekzandruggen. En ook de wegen niet. Dat was echt Surprise!

Op de volgende AHN-uitsnede zien we links een rechte rug NNO-ZZW. Dat zal een dichtgegooid veenkanaal zijn: als je een kanaal dichtgooit met zand, klinkt dat minder in dan het veen aan weerszijden. Ik kan me nog goed herinneren hoe we in onze Daf tussen Utrecht en Gouda over de snelweg van sloot naar sloot hobbelden: Rijkswaterstaat had kruisende sloten dichtgegooid, en daar gebeurde hetzelfde.

Ik heb door Oldambt en rond het Lauwersmeer een fietsroute uitgezet. De routes volgen fietsknooppunten. Bij elke route hoort een gids die uitgebreid ingaat op wat je ziet onderweg: landvormen, erfgoed zoals trafohuisjes, watererfgoed zoals sluizen, watermolens en gemalen. Premium abonnees kunnen de laatste versie uiteraard als pdf downloaden. De gids van Oldambt kun je ook kopen. Die rond het Lauwersmeer nog niet, maar ik ben een heel eind. Maar nou komt het: ik ben eigenlijk op zoek naar iemand die de route rond het Lauwersmeer wil nafietsen, de gids wil controleren en Google Streetview plaatjes wil vervangen door foto’s. Voor mij is dat nogal een onderneming die bijna niet op een dag te doen is vanuit Wageningen. Wil je dat en lukt dat nog in april 2026? Dat zou super zijn. Mijn emailadres staat in de rechterkolom.

Dit is een deel in het cluster Het Verhaal van Nederland.

Het standaardwerk dat mijn vraagbaak is bij dit blog is dit: Jongmans – Landschappen van Nederland

Alle afbeeldingen