Kaart uit 1750: De Reeve en Drontherpolder

Op deze kaart uit 1750 zien we een ontwerp voor het inpolderen van kwelderpolders langs de Zuiderzee ten westen van Kampen. Daartoe moeten weteringen verlengd en sluizen verplaatst.

Voor wie het hier kent: de zwarte inktvlek rechts onder is de Molenkolk bij het gemaal met de fijne naam Gemaal Mr G.A.J. van Engelen van der Veen, meestal Gemaal Kamperveen genoemd. Het noorden is boven.

Ik leg de kaart op de kaart van De Man uit 1840:

In 2025 is de wereld onherkenbaar veranderd, maar dat zijn we inmiddels wel gewend:

Enkele dingen liggen er nog net zo: de perceelsrichting, de sloten, dat alles gras is, de Noordwendigedijk, de twee wielen: de grote Molenkolk bij gemaal Kamperveen en de buitendijkse wiel daar ten westen van, die dus ontstaan zijn bij een dijkdoorbraak voor 1750.

Ja, het is de wiel. Het wiel is deel van je fiets. De wiel is een waterkolk.

Het plan

Ik maak een schets van de situatie zoals het was, en zoals ze het in 1750 ontwierpen:

Links de oude situatie, met vier weteringen en vier sluizen. De dunne zwarte lijn is de grens van Gelderland – hmm die had ik niet langs de kust hoeven tekenen. Rechts de nieuwe situatie, met twee sluizen: een Overijsselse, de Dronthersluis en een Gelderse, de Gelderse sluis. De grens tussen Overijssel en Gelderland is verlengd. Het lag er allemaal nog net zo totdat Rijkswaterstaat het Reevediep aanlegde. De verlengde Overijsselse wetering heet de Buiten Reve, de verlengde Gelderse Gracht heet het Nieuwe Kanaal.

Het plan op de kaart van De Man:

De Dronthersluis

De Buiten Reve en de Dronthersluis zijn nog herkenbaar even ten zuiden van de spoorweg + tunnel. De sluis is uniek in Nederland, want het is de enige sluis met een klep (een kattenluikje dus).

De Oude en Nieuwe Gelderse Sluis

Ook de Gelderse Gracht moest worden verlengd – het nieuwe stuk heet Nieuwe Kanaal. De Gelderse Sluis in de Gelderse Gracht bij Noordeinde werd verplaatst. In de zeedijk werd in 1825 (dat is 80 jaar na deze kaart) een nieuwe keersluis gebouwd, de Nieuwe Gelderse Sluis, die nu inmiddels bijna 200 jaar oud is:

Waar lag de Gelderse Sluis? Bij de rode stip. Daar is niets meer te zien, wat normaal is, want als een sluis verplaatst werd, hergebruikte men zoveel mogelijk de materialen.

Je kunt er komen vanuit het fietspad langs de dijk langs het Reevediep. Ik ben er geweest, maar ik wist niet dat het een historische plek was, dus ik heb er geen foto gemaakt. Google Streetview is er vanuit het zuiden vlakbij geweest.

Terug naar de kaart. Mijn oog valt op een stippellijn die begint op deze plek van de Oude Gelderse Sluis. Daar langs staat geschreven: ‘veronderstelde raaijlijn der aloude limietscheiding van Gelderland’.

Er staat niet bij waarop die lijn raaide. Gelukkig is er wel een windroos, dus ik kan puzzelen. Urk! De grens tussen Overijssel en Gelderland raaide vanaf de Oude Gelderse Sluis in de Gelderse Gracht op de kerk van Urk. Dan kan het niet anders dan dat je die kerk toen met het blote oog kon zien vanaf de Noordwendigedijk.

Ik heb, toen ik daar stond, Urk echt niet gezien hoor. Niet alleen is het 24 km, ook staan er bomen in de weg.

Nou, de volgende keer dat ik daar kom, kijk ik met andere ogen.

Alle afbeeldingen