In de driehoek ten noorden van de Veluwe liggen de polders van Oldebroek, Oosterwolde en Kamperveen die samen vanuit de lucht een zeilboot vormen met als mast de Gelderse Gracht die de polder van Oldebroek afwatert tussen de andere twee polders door. Vandaag kijk ik naar de polder van Oosterwolde, want … ik heb de originele dijkbrief uit 1359 gevonden. Lees met me mee.
Hertog Reinoud III
De dijkbrief is geschreven door hertog Reinald. Daar zijn er vier van: Reinoud I, II, III en IV. De brief is uit 1359, dus dit gaat om Reinoud III.
Ik vind het altijd lastig om in namen en jaartallen mensen te zien die geleefd hebben, vreugde en verdriet hebben gekend. Maar dit is in het kort het leven van Reinald III:
Hij is geboren in 1333 en had vier zussen en een jongere broer Edward. Zijn vader is Reinout II die in 1343 overlijdt. Als Reinout III zijn vader opvolgt is hij dus pas 10 jaar. Zolang hij nog niet volwassen was, nam zijn moeder het regeren waar. Toen hij 14 was, werd hij volwassen, trouwde hij en ging hij zelf besturen. Zijn regeerperiode was een turbulente tijd: hij werd door zijn broer Edward gevangen gezet eerst in Rozendaal en daarna in Nijenbeek bij Voorst. Edward riep zichzelf tot hertog uit. In Nijenbeek is Reinoud III zo dik geworden dat de deur van zijn cel open kon blijven; hij kon er toch niet meer door. Toen Edward overleed in 1371, mocht Reinoud III de cel verlaten en daarvoor moest de muur worden uitgehakt. Maar hij overleed nog datzelfde jaar; hij was toen 38 jaar. HIj werd opgevolgd door een van zijn twee zussen, Mechteld en Maria, die daarover een harde strijd voerden.
Terug naar de dijkbrief.
Wat staat niet in de brief?
Er staat niets in over het tracรฉ, waar sluizen moeten komen en hoe de dijk gemaakt moet worden. Dat is logisch: Reinoud III was bestuurder en geen technicus. Hij geeft toestemming om de dijk te leggen, en de technische details zoeken ze zelf maar uit.
Wat staat wel in de brief?
Reinoud III gaat uitgebreid in op het proces van het kiezen van de dijkgraaf en zeven heemraden. De dijkgraaf moet uit Oosterwolde komen. Twee heemraden moeten uit Elburg (Reinoud schrijft Elbrug) komen, twee uit Eekt, en drie uit Oosterwolde. Deze acht kiezen vervolgens acht knapen uit, die het jaar erop een nieuwe dijkgraaf en heemraden kiezen. Deze nieuwe dijkgraaf en heemraden kiezen ook weer acht knapen. Zo wordt het hele team elk jaar vernieuwd. In zijn brief stelt hij ook dat men niet mag weigeren: gekozen is gekozen.
Mensen die kwaad spreken van de dijk, de dijkgraaf of de heemraden worden beboet.
De dijkgraaf en heemraden mogen de dijk schouwen, en wie niet aan zijn plicht voldoet, krijgt een boete. Daarna wordt weer geschouwd en als het dan nog niet in orde is, wordt de boete verhoogd. Een derde keer wordt er niet ter plekke gekeken, maar wordt de boete nog hoger.
De aarde voor de dijk moet deels van binnendijks en deels buitendijks land komen, en iedereen die daar land heeft, is verplicht daaraan mee te werken.
De dijkgraaf mag in de kerken mannen oproepen om mee te werken bij het herstellen van de dijk, sluizen, weteringen, wegen en waden. Als men niet komt opdagen, krijgt men een boete.
De opbrengst van de boetes gaat voor een derde naar de hertog en zijn nakomelingen, en twee derde naar de dijkgraaf en heemraden om hun onkosten te dekken.
Als de dijk niet op de goede plek blijkt te liggen, mogen de dijkgraaf en heemraden een stuk verleggen.
Als de dijk niet het gewenste resultaat heeft, mogen ze hem laten liggen zodat hij vervalt.
Nou, ik geniet van de brief en er staat nog veel meer in dan deze opsomming. En alles in het Nederlands uit 1359.
Ooh, bijzonder: ook Oldebroek wordt genoemd, maar dat noemt hij Hollande Broke. Ik heb ergens gelezen dat daar mensen uit Holland waren neergestreken. Dan is Oldebroek dus niet Oudebroek, maar Hollanderbroek. Wow. Maar het kan best zijn dat het artikel waarin ik dat las deze zelfde bron heeft gebruikt…..
Premium abonnees krijgen mijn transcriptie van de brief uit 1359
Sluizen
Hij laat het technische ontwerp dus over aan de mensen zelf, maar hij snapt wel dat er sluizen zullen komen. In de bewuste dijk liggen nu drie sluizen (waarvan een is opgewaardeerd (toen het land verder zakte en de zee steeg) tot een stoomgemaal dat ook alweer uit de roulatie is genomen.
Ik fiets over de dijk en kom drie sluizen tegen. Waar die moesten komen, zal het water zelf bepaald hebben; er werden vast sluizen gelegd in bestaande kreken. Vervolgens werd het nieuwe land ingedeeld in vier merken. Eektermerk, Lummermerk, Bolsmerk en Noordermerk. De boeren in een merk zullen hun eigen sluis hebben beheerd. Ja dat klopt: ik zie op oude kaarten dat er eerst vier sluizen waren maar dat de noordelijke twee zijn samengevoegd bij het stoomgemaal.
Dat betekent dat het zuidelijke deel ten zuiden van de Wijkwetering er niet bij hoort: dat bleef de meen van Elburg.
De Eektermerksluis
De zuidelijke sluis is van de Eektermerk. Hij ligt in de Wijkwetering waar ook het water van de Eektermerk heenstroomde. Het is een keersluis met een deur.
Bovenaan zit een prachtige steen uit 1753 met de namen van de ingelanden van Eektermerk die toen vast samen deze sluis hebben betaald.
De sluis staat nu open en is vervangen door een stuw. Op de foto rechts de Wijk = de meen van Elburg, en links de Eektermerk.
De Wijkwetering ligt op de grens van de Wijk en de Eektermerk.
De Lummermerksluis
De volgende sluis ligt in de Lummer. Bovenop de dijk staat het bewegingswerk waarmee je een schot in de koker op en neer kunt draaien.
Bolsluis
De derde sluis is de Bolsmerksluis. Die is vervangen door een stoomgemaal met een schutsluis. Zo te zien is dat nu een woonhuis en het ziet er perfect onderhouden uit.
Toen het nog kon, zal hier een enkele keersluis hebben gestaan die spuide bij eb. Toen het land zakte en eb niet meer gebruikt kon worden om te lozen, werd een stoomgemaal gebouwd met voor de schepen een schutsluis.
Noordermerksluis
De vierde sluis was van de Noordermerk. Het Noordermerkkanaal komt vlakbij de Bolsmerksluis uit bij de dijk en blijkbaar zijn deze samengevoegd toen het stoomgemaal gebouwd werd in 1838.
Dan kom ik bij Noordeinde op de Noordwendigedijk. Reinoud III beschrijft niet tot waar de nieuwe dijk strekt. Hij schrijft dat de dijk strekt tot waar met de roede gemeten is; hij heeft het dus niet over een andere oudere dijk waar deze nieuwe op aansluit. Ik laat dit voor vandaag zitten.
Op deze tekening gaat het om de westelijke dijk met de drie rode stippen die de sluizen weergeven.
En zo puzzel ik verder ter voorbereiding van een fietsgids waarbij we dit ter plekke gaan bekijken. Ik heb de route uitgezet en hem al gefietst. Prachtig. Hopelijk wordt het snel weer mooi fietsweer (en dan wel graag op een vrije dag van mij) en dan ga ik er weer heen.
Alle afbeeldingen
Ontdek meer van landschap lopen
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.