De Doesburgerbuurt is de moderne naam voor de oude buurschap Doesburgh bij Ede. Van deze buurschap heeft Nicolaes van Geelkercken in 1655 een prachtige kaart gemaakt met daarbij een schetskaart. De kaart is gebruikt bij een ruzie over water. Kijk en lees met me mee.
De buurschap bestaat uit hoog land, een oude polder en twee veengebieden die in de 16de en 17de eeuw zijn afgegraven en waar nu Ederveen ligt. Het afgraven van het veen met het bijbehorende ontwateren zorgde voor waterproblemen in de polder. Problemen = kaarten = nu genieten. Meer over buurschap Doesburgh.
NB: Als onderscheid schrijf ik Doesburg voor de stad en Doesburgh voor de buurt bij Ede. En het is de buurschap.
Doesburgh hoort bij het Binnenveld, het zuidelijke deel van de Gelderse Vallei dat afwaterde op de Rijn. Het water van Lunteren en de rest van de Vallei stroomde naar Amersfoort (Lunterse beken, Barneveldse beken) en dan naar de Zuiderzee. Totdat men bij Veenendaal het veenkussen dat als waterscheiding functioneerde, ging afgraven. Daarna waterde de Vallei nog steeds af op Amersfoort, maar het water in het Binnenveld stond voornamelijk stil. Het was een eeuw vol wateroverlast: terwijl de veenontginners rijk waren geworden en allang weer vertrokken waren met hun geld, zuchtten boeren van Wageningen, Bennekom, Maenen, Ede-Veldhuizen en Doesburgh onder de problemen. Hoe herkenbaar.
Deze waterscheiding = de grens tussen Doesburgh en Lunteren = de grens van het Binnenveld dus, is de Goorsteeg. Ik vind in het archief van Keppel een stuk over die grens. Het stuk is van 1657, dus van na de veenafgraving in Veenendaal, en de Slaperdijk lag er ook al. Dit vergt wat uitleg, maar ik heb het hier al vaker over gehad en mijn boek ‘Water in het Binnenveld’ gaat ook hierover. Het is de toptijd van de waterproblemen.
De drie kaarten
Oorspronkelijk waterde Doesburgh af op de Rijn. Dit kun je prachtig zien op de volgende overzichtskaart van Nicolaes van Geelkercken van het Binnenveld. We zien rechts van het midden Doesburgh liggen: twee op elkaar gestapelde vierkanten; het onderste is de polder, het bovenste het veen. De polder wordt ontwaterd via de Gelderse Wetering, de rechte blauwe lijn naar de Grift. Bij het punt waar ze samen kwamen staat nu de uitkijktoren in de Binnenveldse Hooilanden.
Benedenstrooms, westelijk dus, van de polder lagen de Doesburghse venen. Het Doesburghse gebied liep tot aan de grens met Utrecht, waar in 1651 de Slaperdijk is aangelegd. Dat betekent dat Ederveen in Doesburgh ligt.
Laten we eerst eens het stuk bekijken en dan terug gaan naar de kaarten.
Het stuk
In het stuk staat dat het water niet zoals vroeger meer door het Doesburgherschut naar de Gelderse Wetering wegstroomt, maar naar het westen verdwijnt waar de boerderijen in Vliert en Achterveen overlast van hebben. De Vliert of Fliert zien we op de topotijdreiskaart rechts boven Renswoude. Het Achterveen is het meest westelijke vierkant veen van Doesburgh ten westen van de Esveldsweg (schrijft Van Geeldercken in 1655), later Dwarsweg, nu Hoofdweg door Ederveen. Nog altijd heet het gebied ten westen van Ederveen (dat niets met Ede te maken heeft) Doesburger achterveen, en nu weten we hoe dat zo gekomen is.
We lezen dat er dagelijks vele klachten zijn over deze wateroverlast. En daar is ook nog water uit Lunteren bij gekomen dat blijkbaar niet meer naar de Lunterse beek stroomt maar ook het afgegraven veen in. Erfgenamen uit Lunteren, Doesburgh en Achterveen gaan vergaderen en komen tot het volgende plan:
1 Die van Lunteren moeten zorgen dat hun water weer zoals vroeger naar de Lunterse beek stroomt.
2 Er zal een dijk worden gemaakt op de grens tussen Lunteren en Doesburgh op de Buurtsteeg, half op Lunterse en half op Doesburgher grond. Die dijk zal beginnen bij de Goorsteeg en vandaar naar het westen zover als nodig is. De Lunternaren en Doesburghers zullen de dijk maken, Achterveners zullen de dijk onderhouden.
3 Doesburgh moet een dijk maken tussen de polder en het veen op de steeg, zodat het water uit de polder in het oosten weer naar het zuiden wegloopt (dat is de Meikade).
4 Men gaat de Heer van Renswoude vragen om ter plekke van de gloednieuwe Slaperdijk in de Munnikesloot een heul te maken. Die heul ligt er nog. Op de eerste foto is hij overgroeid, op de andere foto’s juist schoongemaakt en van een stop voorzien – origineel kunstwerk. [ik ben overigens niet geheel overtuigd dat ik hier de juiste heulen heb gefotografeerd. Deze liggen wel in de Slaperdijk, maar in welke sloot?]
Alle afspraken zijn nagekomen en alles ligt er nog net zo. Al bijna 400 jaar lang.
Premium inhoud deel 1
Premium abonnees zien hier het stuk uit 1657 als pdf
Verder met het openbare blog
De drie kaarten van Nicolaes van Geelkercken uit 1655 passen perfect bij het geschetste probleem. De overzichtskaart hadden we al bekeken, nu de detailkaart.
Deze kaart is niet te vinden onder Nicolaes’ naam bij het Gelders Archief, omdat hij hier zijn naam als Geelkerck spelt. Archivarissen zijn heel precies en nemen zo’n spelfout gewoon over. Lastig hoor, maar ik heb hem en jij nu ook.
De kaart lijkt superduidelijk. Ik leg hem dus argeloos naast de huidige topografische kaart, maar zo eenvoudig is het niet. Ik pak de topokaart van 1854 erbij en teken de kaart na. Let op: op de kaart is het noorden rechts, op de topokaart hieronder is het noorden boven.
Er klopt helemaal niets van! Nicolaes van Geelkercken tekent het gebied van Dousburgh als een keurige rechthoek met verhouding 3:4. Op de topokaart is het ten eerste geen rechthoek en ten tweede veel langgerekter. De grenzen zijn de Goorsteeg, de Slaperdijk, en de Doesburgherdijk. Op de topokaart is dat het stuk binnen de dikke rode balk.
Van Geelkercken deelt de buurschap in twee stukken: het westen is veen, het oosten is de Doesburgherpolder. Na de vervening werd het veengebied tot landbouwgebied omgetoverd: hij tekent een deel groen en een deel geel, en in het gele deel tekent hij wegen en boerderijen. Hij tekent bij boerderij Esveld een weg het veen in. In 2020 is Esveldsweg de Hoofdweg dwars door Ederveen. (Of niet, Jan zegt terecht dat er even ten oosten van de Esveldsweg een oud dijkje ligt parallel aan de weg. Was dit het dijkje naar Esveld?) Esveld is nu een bekende familienaam in Ederveen.
Nicolaes doet suggesties ter verbetering van het waterbeheer. Het westelijke deel kon zijn water niet kwijt door het zakken van het land. Nicolaes beveelt onder andere aan de Munnikensloot te graven en daar een schut te leggen. In het stuk dat we net lazen, uit 1657, wordt die aanbeveling overgenomen. En dat schut (afsluitbare heul) ligt er nog steeds.
De schetskaart
Bij de gekleurde kaart hoort een schetskaart. Niet zo mooi gekleurd, niet zo perfect, maar super interessant. Ook deze kaart gaat over het waterprobleem. Hoe meer waterproblemen, des te meer kaarten voor mij (en slapeloze nachten). Wie nu fietst door landelijk Doesburg, merkt er helemaal niks meer van: alles werkt nu.
Het noorden is boven. Dat is wennen: de meeste kaarten van het Binnenveld kijken vanuit Gelderland naar Utrecht. Dan kun je je vel perkament of papier lekker in de breedte uitspreiden op je tafel en teken je dus de Rijn links en de Zuiderzee rechts. Ik begin het logisch te vinden. Maar bij deze kaart dus niet: Nicolaes tekent het noorden boven zoals we dat nu gewend zijn en ik ben gedesoriënteerd.
In het midden op de kaart staat Boûrschap Doûsburgh. Rechts zie je de Doesburgse molen. Rechtsonder de Gemeent Kernhem. Hij tekent alleen de zuidwesthoek van de polder. Rond de polder een dijk: de Doûsburgse Kade (die ligt er nog). In het westen is de grens met de nieuwe vervening vanuit Veenendaal met een mooi stelsel van sloten en kades:
Rechts de polder, daarlangs een smalle schoûsloot, dan de brede Veensteegh, dan weer een sloot, dan de Nijendam en dan aan de westkant tenslotte nog een sloot. Blijkbaar heeft de Nijendam de oude polderdijk opgeslokt. De Nijendam lijkt te horen bij de nieuwe verveningen vanuit het westen; de Doesburgse Polder is ouder.
De stegen herken ik, maar niet de Nijendam. Is dat de Meijkade? Het lijkt erop dat de ZW hoek van de polder op een gegeven moment is opgegeven en is opgegaan in de vervening. Nicolaes noemt dit Allemans Hoijlant, dus goed ontwaterd was het vast niet. Het Doesburgseschut lag bij de T van de Heremeijesteeg en de Doesburgherdijk.
Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.
Premium inhoud (tweede deel)
Premium abonnees kunnen verder lezen met de twee transcripties van de teksten op beide kaarten.
Ja, leuke kaart. De afmetingen zijn watuit de losse pols, maar die waren ook niet zo belangrijk. Want het is een kaart over een conflict rond de waterlossing. Zie Deys 233. Voor mooi zou je ook een paar andere door Deys ook genoemde kaarten erbij moeten nemen: Geld. Arch. 252-001 en 252-002 (‘k Hoop de juiste nummers te gebruiken).
Een paar voetnoten bij jouw blog:
A) de grens in het noorden is de Goorsteeg, en dat was ook de grens tussen Lunteren en Ede (waar Doesburg onder viel).
Doesburg viel niet onder Ede, maar was een zelfstandig buurschap.
B) in het oosten geeft Nicolaes geen grens (Doesburg zal op de heuvels ook heide en bos bezitten), maar hij tekent de molen langs de Hoge Weg nu de Molenweg.
Natuurlijk, zonder heide kon een buurschap niet bestaan, want hoe moesten ze anders aan voldoende mest komen. Ooit bezaten een aantal geërfden (als bosmalen) rechten in het Loo, het noordelijke stuk van het Edese Bos,maar die zijn in de loop der tijd overgegaan in het bezit van Kernhem
Die molen is de Doesburger Molen, aan de Doesburgermolenweg.
C) Het zuidelijke weggetje dat Nicolaes tekent naar Esvelt is eigenlijk de enige weg waarover ik twijfel, omdat iets ten oosten hiervan een Oude Dijk ligt en dat zou zo maar naar een boerderij gelopen kunnen hebben, naar Esveld dus. Maar hij tekent hem als verlengde van het Gelderse Veen en dat is een van de gegraven veensloten die bij Veenendaal in de Zwaluwstaart bij elkaar komen.
Waar staat “Gelderse Veen lag en ligt De Klomp, Esvelds Weg is nu de Hoofdweg in erderveen. Zie genoemde kaarten.
Jan dank je wel! Ik hoopte al op een reactie van jouw kant, want Ede is jouw werkterrein. Ik ga het direct verwerken.