De uiterwaarden bij Heteren

In de waard van Heteren staat een grote steenfabriek, het smalspoormuseum, het Renkumse veer komt er aan, maar het grootste deel is recreatiegebied Hetersche Waarden.

We zitten op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen in nummer 5. Mijn bocht 7 begint bij de voormalige stootoever bij de Notenboom. Zo houd ik het ritme van heen en weer varen erin (oneven nummers gaan over de zuidoever, even nummers over de noordoever).

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1646 Heteren bij Nicolaes van Geelkercken

Deze kaart is uit 1646, gemaakt door Nicolaes van Geelkercken. De A50 zal veel later rechts over de rand van de kaart gelegd worden. Links onder in de hoek de kerk van Heteren.

De kaart is gemaakt vanwege de twee kribben aan de zuidoever. Nicolaes van Geelkercken schrijft:

• A is een achter duergeschuerde krib voor aen met sant beworpen maeckende een grote ongelegentheijt voor de scippers;
• B is een ander duer geschuerde krib, maeckende deversde insulen van santplaten hoe veel t’ een van t’ ander is met cijffer geteijkent ende met een cruisken onderteijkent.

Haha, en dan moet ik lachen. In bocht 4, Doorwerth, schreef ik dat de heren commissarissen in 1644 blij meldden dat een krib van de Betuwse zijde was losgeschoten en in het midden van de rivier ligt. Ze willen daar een middelzand van maken en dat dan inpikken. Een topidee vonden ze. Maar Nicolaes schrijft 2 jaar later dat de losgeschoten kribben A en B een grote ongelegentheid maken voor de schippers.

Rechts tegen de rand op de zuidoever van de Rijn ligt de krib van Claes Tijssen, die we zowaar ook genoemd zagen toen we naar Doorwerth keken (verslag 1625). Hmm, misschien moet ik deze kaart maar verplaatsen naar bocht 4.

1670 de 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken

In 1670 tekent Isaac van Geelkercken (een zoon van Nicolaes) diverse waarden buiten de bandijk langs Heteren en Randwijk. De grootste noemt hij Bouwerden Des Graven vanden Bergsweert ende Huigens verpandt. Daartegenaan zijn enkele kleinere waarden gegroeid, maar blote zanden tekent hij niet. In de waarden tekent hij een kaaidijk.

Wat mij opvalt is dat hij de kerk van Heteren buitendijks tekent. Dat zal de oude Toren zijn, 14de eeuw. Die ligt inderdaad buitendijks, maar dat lag hij in 1671 ook al. De hervormde kerk ernaast, die overigens veel meer op het kerkje lijkt dat Isaac tekent, ligt ook buitendijks. Verderop kom ik hier op terug, want dit zint me niet: je gaat toch geen kerk bouwen die de hele winter onder water staat?

De bandijk is de dijk die de rivier 's winters buiten houdt. Buitendijks liggen de uiterwaarden. Nu ligt er een zomerdijk tussen de uiterwaarden en de rivier. Dat was in de 17de eeuw anders: er was geen zomerdijk, maar hier en daar lagen (en liggen) in de waarden wel kaaidijken die bij laag water als weg gebruikt konden worden. De waarden lagen verder onbeschermd en in de winter stroomden ze vol. Goed idee, zouden we weer moeten doen. Weg met de zomerdijken, laat de Rijn zelf zijn weg zoeken tussen de bandijken, zand en klei aanslibben, geulen maken. En dan geen financiële compensatie voor boeren die een maisoogst verloren zien gaan, want dat is dan hun eigen risico.

1724

De volgende kaart uit 1724 toont de kop bij de schaardijk. Hier ligt nu de A50 overheen. Ten oosten van het dorp dus. Ooh dat is het stukje waar ze in 1645 iets over opschreven: tussen Heteren en de schaardijk.

Bovenstaande kaart is het origineel uit het Gelders Archief. Volger H bewerkt de kaart als volgt. Zou hij er inderdaad zo uitgezien hebben? Ik vind het top gedaan; de contrasten zijn veel groter zo.

De kaart is een serie van 3 (ik vermoed dat er eentje is weggeraakt). Dit is 415.

1740 Overstroming

In 1740 was er een grote overstroming van zo ongeveer de hele Betuwe. Om de nood te ledigen, haalde men geld op in heel Nederland. Ter illustratie van de ellende, werd deze prent gemaakt. We zien dat de dijk bij Arnhem naast de Praest door was gebroken (bocht 1). Noorden is boven, Arnhem is rechtsboven. bovenaan de Rijn, onderaan de Waal, de Linge er tussenin.

1838 de kaart van Goudriaan

Ik vind deze uitsnede van de kaart van Goudriaan vooral interessant omdat je er mooi het ontstaan van de waard op kunt zien. Toen ik besloot Randwijk en Heteren niet samen te nemen, had ik niet direct voor ogen waar dan de grens te leggen. Nou zo dus. Met groen heb ik de Heterense waard aangegeven, links bij Randwijk zie je aan de sloten en vormen van percelen dat dit andere waarden zijn die zijn aangegroeid aan de volgende bocht en tijdens het aangroeien op de noordoever lagen. Mijn groene lijn geeft dezelfde vorm als de waarden van Rosande en Doorwerth. Het is ook in de tijd van Goudriaan de grens tussen Randwijk en Heteren.

Goudriaan tekent midden in de waard van Heteren een boerderij met een hof De Bouwert. Daarbij tekent hij enkele akkers en een boomgaard. Ik vermoed dat dit nu allemaal onder water ligt, maar ik ga het zeker opzoeken. Binnendijks in een vingerling (dat is een bocht in een dijk om een wiel heen) tekent hij een korenmolen. Ook Isaac van Geelkercken tekent daar in 1671 een molen. Die molen is er niet meer, maar ook die plek ga ik opzoeken op mijn fietstocht.

1870 Reuvens

Reuvens heeft twee bladzijden nodig voor deze naamloze waarden. Het meest interessant vind ik het stukje op de kop bij Heteren Hier tekent Reuvens een stenen peilschaal en twee peilstenen bij het veerhuis. De rechte dijk achter de kerk en veerhuis lag er toen nog niet. Ook tekent hij hoe de pont naar de overkant vaart. De Bouwert ligt er in 1870 nog net zo. Hooge grond schrijft Reuvens.

De uiterwaard nu

Fietsen en lopen

We beginnen bij de schaardijk onder de A50 te fietsen. Eerst het meest opvallende feitje voor bij de koffietafel over die schaardijk: hier passeren we de grens van katholiek naar protestant. Naar het westen zijn de dorpen grotendeels protestant. Van der Aa schrijft in 1844 dat er in Driel ten oosten van de A50 700 katholieken en 200 hervormden wonen, in Heteren 1270 katholieken en 1130 hervormden, en in Randwijk 230 katholieken en 370 hervormden. Een bijzondere grens.

Bij Heteren tekent Reuvens een veerhuis, twee peilstenen en een stenen peilschaal. Het veerhuis is er nog en is met recht een gemeentelijk monument. Hier is de dijk ter plekke van de weg naar het vroegere veer verlaagd en zien we sponningen voor schotbalken: een coupure heet dat. Bij echt hoog water worden de schotbalken er weer in gelegd. Ik vraag me af waar ze liggen opgeslagen.

Heteren is een oude plek. Het bevreemdt me dat de oude kerktoren, stadhuis en veerhuis buitendijks liggen. Dat kan niet zomaar, die moeten op een terp liggen want anders zou de kerk elke winter onder water hebben gestaan. Maar zowel op de bodemkundige als op de geomorfologische kaart wordt niets bijzonders aangegeven. Ik hoop nog eens informatie te vinden waaruit blijkt dat de kern werd omgeven door een ringdijk of op een terp stond. Hier een detail van het AHN. Rechts de A50. De groene dijk is de oude dijk door het dorp; het veerhuis en stadhuis staan op het rechter driehoekje, en de kerk en oude toren op het linker blokje. De nieuwe (gele, hogere) dijk verschijnt in 1890 voor het eerst op de kaart. Waren dit oorspronkelijk, voor de bandijk in de 13de eeuw werd gemaakt, twee aparte woonterpen? Dat lijkt me ook raar, dan kun je de hele winter niet veel anders doen dan naar elkaar zwaaien. Ik kan twee opties bedenken: of een terp of een dorpspolder. Een dorpspolder is een oude woonkern die zichzelf beschermt door een U-vormige ringdijk. Dit stuk is al veel te lang, dus dat houd ik voor een andere keer.

Zo staat het op de kaart uit 1880. Vergis je niet: de gele dijk staat hier nog niet op, wat je ziet is de groene dijk (de Kastanjelaan) en de laag liggende Achterstraat. Links het stukje met de toren, en rechts het driehoekje met het veerhuis. Dat laatste driehoekje lijkt me eenvoudig op te hogen en kan vrij nieuw zijn, maar de toren uit de 14de eeuw zal op een terp gestaan hebben.

Op de site van Rijksmonumenten staat ‘enig overblijfsel van de middeleeuwse dorpskerk’. Maar op de site van de Historische Kring staat dat de dijk juist naar het zuiden is verlegd en dat de kerktoren sindsdien buitendijks staat. Dat lijkt mij ongeloofwaardig: dan moeten mensen tussen de 14de en 19de eeuw met schop en kruiwagen een dijk verlegd hebben die eind 19de eeuw weer werd teruggelegd. Waarom zou je een dijk verleggen? Ik houd het op een terp. Goed, dit is geen wetenschappelijk onderzoek, dan zou ik moeten doorgraven, maar een blog. Ik fiets door Heteren verder.

Even verder is de ingang naar het recreatiegebied, restant van een afgraving, waar je bij het cortenstalen kunstwerk bijzondere plaatjes kunt schieten.

Het AHN loopt hier een paar jaar achter en toont nog de weg naar de steenfabriek en groene waarden. Het is nu allemaal water daar. Google maps toont wel het water, maar ook nog de weg er doorheen: Steenoord. Je kunt er zelfs nog virtueel doorheen rijden met streetview. Zeker doen nu het nog kan, want daar waar ik nu virtueel sta, is het nu allemaal water. Even wat plaatjes schieten voordat streetview wordt bijgewerkt. De beelden van Google streetview zijn van juli 2016.

Ik fiets virtueel in 2016 verder naar de steenfabriek en dan valt mijn oog op iets leuks:

Haha, nou je moet wel rare ogen hebben om te zien wat ik zie. Ik zie aan weerszijden van de weg een stenen muurtje en daarin zitten aan weerskanten twee sponningen waar schotbalken in worden gezet bij hoog water. Zou dit er nog zijn? Hier zoom ik in:

Ik fiets virtueel in 2016 terug en kijk naar Heteren. Links de oude toren in het verschiet.

Het grappige is dat streetview wel recent over de dijk is gereden ( in juli 2021) en vanaf de dijk zie je dus het volgende plaatje. Aan het eind van de verdwenen weg aan de rand van het water zie je het cortenstalen kunstwerk waar ik de kunstfoto heb geschoten – een prima vorm van vogels schieten. Ze hebben gewoon de oude beelden van de verdwenen weg niet weggehaald. Ik geniet hier van, en ik hoop jij ook. Probeer het maar eens uit op google streetview, dan zie je ineens je beeld terug in de tijd gaan. Tijdreizen, het kan dus.

Deze verdwenen weg was ook de weg naar de Bouwert, de boerderij die in 1830 en 1870 werd ingetekend. Hij ligt nu midden in het water, maar nu ik besef dat ik met google streetview kan tijdrijzen, wil ik de plek vinden ook. Hij lag waar de verdwenen weg en een dijk bij elkaar komen. Hier dus:

Genoeg getijdreisd, ik fiets verder in 2022. Een nieuwe kaarsrechte dam loodrecht op de kronkelige bandijk sluit het nieuwe watergebied af – wat zijn we toch goed in het maken van dingen die niet passen bij de historie, maar waar zeur ik over? Landschap is dynamisch en wij zetten het naar onze hand. Ik fiets naar de volgende afweg – waarom mag dat niet de afsluitende dijk zijn? Mislukt bij de onderhandelingen, wilde een boer met grond in de uiterwaarden niet meewerken en dus betalen wij met zijn allen de kosten en heeft hij de winst? Ik geloof dat ik afdwaal. Ik teken mijn bevindingen in op google maps die wel het nieuwe water laat zien. Rechts in oranje de terp met de oude toren van Heteren. Het korte rode lijntje met de puntjes door het water is de verdwenen weg Steenoord. Aan die weg lag de Bouwert. De lange rode weg is de afweg naar het Renkums veer en is nu ook de weg naar de fabriek Steenoord (van de dakpannenfabriek Wienenberger). Daartussenin in groen de nieuwe afsluitende dam.

Ik fiets verder en kom langs een rare uitstulping aan de dijk. Daar heeft de Heterense korenmolen op gestaan. Wat moet dat een fraai gezicht geweest zijn.

Op de molendatabase kom ik meer informatie tegen onder andere enkele prachtige foto’s (niet auteursrechtenvrij). Ook dat de molenaar de molen graag had willen herbouwen maar daarvoor te weinig steun kreeg. Ik verbeeld me dat dit nu anders geweest zou zijn. Wat een droefenis.

Ik fiets de afweg naar de Rijn in. De Randwijkse steenfabriek is nu het museum voor smalspoor. Hier legt ook het Renkumse veer aan. Het voelt als een oude plek.

Steenbakkerij Randwijk, W.F. van Reine, 2010 GA 1592 310

De steenfabriek ligt hoog op een terp die al steenfabriekend zichzelf omhoog gewerkt zal hebben. De oever is met steen gestort. Dit is om afslag door scheepvaart te voorkomen.

Weer thuis kijk ik alles na op allerlei sites, en omdat ik net op google streetview die sponningen voor schotbalken had gezien bij Steenoord, ga ik hier ook beter kijken. Geen schotbalksponningen, maar wel een elektriciteitshuisje met hoogwaterdeuren en een trapje:

Ik fiets verder op de bandijk. Het is hier mooi en leeg en vandaag ligt er sneeuw.

Reuvens, ik was de dingetjes op de kaart van Reuvens aan het opzoeken. De peilsteen in de muur van huis Notenboom is er nog. Maar die ligt op de voormalige stootoever aan het einde van deze waard.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

We zijn aan het eind van deze bocht gekomen. Het is tijd om de Rijn weer over te steken: we gaan naar Renkum.

Alle afbeeldingen