De uiterwaarden bij Renkum

Bij Renkum verknalt een fabrieksterrein de uiterwaard die echt prachtig had kunnen zijn met de Heelsumse en Renkumse Beek die in de Rijn uitmonden. Het had een fantastische corridor voor dieren op kunnen leveren. Het is helaas anders gelopen: papierfabriek, rioolwaterzuivering, electriciteitscentrale. Alleen het gebied rond de Jufferswaard is mooi opgeknapt.

We zijn bij bocht 6 aangekomen op de noordoever bij Renkum. Zie ons reisschema.

---

Oude kaarten en prenten

1616: Kempinck tekent Jufferswaard en Renkumse gat

Op de 10-meterkaart zagen we dat de Jufferswaard als een eiland ligt tussen de Heelsumsebeek en een hank. Kempinck tekent op zijn kaart uit 1616 van Doorwerth de Jufferswaard binnen de rode grenzen van het bezit van het kasteel. Hij schrijft langs de grens: “scheijt hanck tussen die Begijnen bouwinge ende den Dorenweertsen Jofferen werth”. [* = een hank is een oude rivierloop, een strang is een kwelgeul.] Waar de hank in de Rijn komt, tekent Kempinck het Renkumse gat.

Meer over deze kaart.

1670 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken

Op de 10-meterkaart staat vanaf de Oortberg: Bagijnenwert, Juffrouwsweert, de Rijnckumse weerden en de Heer Raetsvelt en dan zijn we bij de monding van de Molenbeek (nu de strang) aangekomen. In de Rijnckumse weerden tekent Isaac twee strangen. De Juffrouwsweert tekent hij als een driehoekig eiland tussen de Rijn en de hank. Dit gebied is duidelijk anders dan de voorgaande bochten. Niet de Rijn is hier dominant maar de twee beekdalen.

Andere kaarten van de Rijn zijn er van dit stuk niet gemaakt. Dus ik kijk op andere kaarten en daar zit wel degelijk wat leuks bij. Eerst eentje van Kempinck, dus uit de tijd van de commissarissen, dus ouder dan de 10-meterkaart uit 1670.

1700 Brouillonkaart

Ook hier ligt de Jufferenwaard binnen het gebied van Doorwerth, evenals het Heelsumse broek. Daartussen ligt de boerderij de Maat met een driehoekig stuk land in de waard. De naam Maat komt terug in Fluitersmaat. Links is een geweldig leuk sluisje getekend. Langs de rand zie ik nog drie sluisjes. In de Rijn drie kribben, drie zandbanken, en helemaal links (Occident) het Renkums Veer.

1830 Goudriaan

Goudriaan tekent niets bijzonders op waterstaatkundig gebied. Maar laten we eens naar de dam kijken in het Heelsums Beekdal, zie groene pijl. Die dam intrigeert velen, en ik heb nooit een duidelijk verhaal gelezen wat dit zou zijn. Vanaf de Fonteinallee onderlangs mag je over deze dam fietsen naar Renkum, maar echt ideaal is het niet, want vlak voor Renkum moet je een steile hoge dijk oversteken met een trap omhoog en omlaag en daarna via een tunnel de Utrechtseweg onderdoor. (Zie filmpje verderop). De dam zelf is stevig, vrij hoog en smal. Ik hoor wel eens dat het een korte verbindingsweg zou zijn geweest voor koetsen vanuit kasteel Doorwerth naar Renkum, maar eigenlijk is dat vrij ongeloofwaardig. Een looproute kan wel uiteraard, maar een koets krijg je daar niet de berg af en over die smalle dam gesjord. Die helling de Noordberg af is steil en zandig. Ik denk meer aan een dam om het hoger gelegen dal tegen overstroming in de winter vanuit de Rijn te beschermen. Dat klink veel logischer. Blijft natuurlijk het gat bij de beek over, want Goudriaan tekent daar geen sluis. Die plek wordt het Vishek genoemd. Hoe zit dat?

Nu zie ik dat Goudriaan de dam bij de Heelsumsebeek laat afbuigen naar de rivier, en dat opent me de ogen: de beek hoort niet bij de waard. De waard begint na de beek. Dit betekent dat de Rijn in de winter het Heelsums broek kon overstromen, maar afsluiten zou ook geen zin hebben, want de beek stroomt natuurlijk wel gewoon door. Ik lees het graag als iemand hier meer van weet.

1845 Uitzicht vanaf de Noordberg door Justine van Meurs

Dit is een tekening van Justine Christine Everts – van Meurs uit 1846. Ze zit op de Noordberg en tekent de Rijn stroomafwaarts. De heuvel in de verte zal de Wageningse berg zijn, en aan de horizon ligt de Grebbeberg. In de monding van de Heelsumsebeek liggen twee boten. De bomenrij in de waard zal de veerdam zijn. Dan is het lage deel rechts langs de Rijn de Jufferswaard. Links aan de overkant tekent ze een steenoven met grote rookwolken; die is er nog. Rechts twee kerken van Renkum.

1870 Reuvens

Reuvens tekent geen peilstenen, dijkmagazijnen, noch wielen. Ook geen dijk natuurlijk, want alle oevers zijn hier hoog. Behalve dan de dam in het Heelsums Beekdal en de Bokkedijk in het Renkums Beekdal. Ook tekent hij een aantal duikers, en die liggen er bijna allemaal nog. Opvallend dat de Molenbeek bij de Bok weggeleid wordt naar het oosten en dan bij de veerdam in de Rijn stroomt. Acht, dit is allemaal verdwenen onder het industriegebied daar. Wat er nog wel ligt, is de dijk in de uiterwaard onder de Wageningse Berg. Wat doet die daar? Het was in elk geval geen gemeentegrens. Maar hij ligt er nog, inclusief stenen duiker en wadi.

De uiterwaard nu

Jufferswaard

De Jufferswaard ligt als onregelmatige driehoek aan het water tussen de monding van de Heelsumsebeek en de veerstoep. Reuvens geeft aan dat dit gemeente Doorwerth is. Er wordt wel eens gesuggereerd dat de naam Jufferswaard te maken heeft met het vrouwenklooster, maar de naam is ouder dan het klooster. Inmiddels is het klooster verdwenen onder de papierfabriek, en de Jufferswaard bestaat nog steeds.

Het pontveer tekent Reuvens als gierpont: een boot die vastzit aan een lange ketting. Nu is het een ‘los’ bootje. Bijzonder leuk pontje overigens.

De staart onder de Wageningse Berg

De Wageningseberg is imponerend, vergelijkbaar met de Zandberg in Arnhem, Duno bij Doorwerth en Grebbeberg bij Rhenen. Terwijl de waard op de zuidoever niet bijzonder uitgroeide naar het noorden. Dus waarom – en ik kan er niets over vinden in de literatuur – waarom schuurt Rijn niet onderaan tegen de Wageningseberg? Dat heeft hij lang geleden wel gedaan gezien de steile helling, maar waardoor de Rijn die loop heeft verlaten en zuidelijker is gaan lopen, heb ik nog niet bedacht. Ik pieker er wat over: als het duwen vanuit het zuiden niet overheersend is, dan is het duwen vanuit het noorden dat misschien wel. Misschien dat de toevloed van de Renkumse Beken de stroom naar het zuiden duwt? Sowieso is alles natuurlijk een moment in de tijd: de Rijn heeft de Wageningseberg afgeschuurd, en in de toekomst zal hij er ook wel weer langs schuren, tenzij wij in staat zijn dat tegen te houden. Maar waarom zouden we dat willen?

Fietsen en lopen

Ik teken de kaart van Reuvens over op diverse achtergrondkaarten. Dit komt niet overeen met gemeentegrenzen, maar daar houdt water geen rekening mee. Mij valt op dat Heelsum geen waarden heeft behalve dan het Heelsumse broek in de monding van de Heelsumsebeek (buiten de gele lijn). De gele lijn is de grens van mijn waarden, de blauwe lijnen zijn de Heelsumsebeek (rechts) en de Renkumse beken (links). In roze alle stuwen, sluizen, duikers die ik op diverse kaarten tegenkom.

Doorwerth hoort inmiddels bij Renkum, dus daarmee heeft Renkum een stukje waard, de Jufferswaard, gewonnen. Maar in het westen is de grens van Wageningen opgeschoven tot aan de rioolwaterzuivering. Op de kaart uit 1911 (hier onder) kunnen we zien dat hij toen langs de strang en dan midden door het Renkums Beekdal liep. Daarmee is Renkum een grotere waard kwijtgeraakt. Van hun eigen waarden is niet veel over: Parenco, rioolwaterzuivering, Trafostation en Smurfit Kappa houden de boel bezet.

Omdat er zo weinig herkenbaars is, teken ik ook alles over op de kaart van 1911, aangevuld met de sluizen en duikers die ik op die kaart tegenkom. Er liggen maar liefst vier steenovens. Elders lees ik dat het gras in deze waarden beroemd was tot in de verre omtrek en dat de boeren er niet blij mee waren dat de steenovens de waard afgroeven. Ik lees dat de gemeente de bedrijven heeft bevolen om als de waard afgegraven zou zijn, de goede grond weer teruggebracht zou moeten worden. Haha, nou dat is nog steeds niet gebeurd.

Ik teken ook alles over op het AHN. En dan ga ik fietsen en lopen. Ik heb twee wandelingen bedacht, eentje boven en eentje beneden Parenco.

Ik zet mijn fiets bij de veerstoep van het Renkums veer. Deze plek, waar vroeger de Renkumsebeek en de Heelsumsebeek uitkwamen in de Rijn, wordt het Renkumse Gat genoemd. Vanaf hier loop ik langs de rivier naar de Noordberg. Dit is mijn wandelroute. Achteraf denk ik dat ik een stuk over verboden gebied gelopen heb, maar er lagen bruggen, er lag een stuw( daar moet je toch kunnen komen), dus ik ben me van geen kwaad bewust.

Het is lekker weer, maar toch zijn mijn foto’s donker. Een oudhollandse schilder zou uit zijn dak gegaan zijn met deze wolkenluchten.

In de Jufferswaard komen natuur en historie samen. Dit is de ruïne van de meest oostelijke steenfabriek Pilo.

Op diverse plekken in de waard zie je restanten van de steenfabriek. Hier spoorrails.

De wilgen langs de Rijn zijn wat mij betreft iets te netjes op een rijtje gezet. Op de grond langs het water liggen veel schelpen.

Ik verbaas me over de hoge oever en de steilrand. Dat is dus een dijk.

De kribben zijn verstevigd met echt basalt en met betonbasalt. Blijkbaar is de natuurlijke vorm van de basalt handig, want waarom zouden ze het anders namaken?

De monding van de Heelsumsebeek is een mooi voorbeeld van een vlechtende minirivier. Ik vraag me wel af waar deze stenen vandaan komen. Eerlijk gezegd vermoed ik dat ze door landschapsinrichters zijn aangevoerd. Of omdat het leuk is, of om uitschuring te voorkomen. Het ziet er allemaal wat natuurlijker uit dan het is, want waar de beek wel uitschuurt piept kippengaas uit de helling.

Ik loop langs de beek omhoog en kom bij een stuwtje. Zoals meestal, is dat ook een bruggetje en daarvandaan neem ik deze foto. Verderop ligt de brug die Vishek wordt genoemd. Het meeste water van de Heelsumsebeek wordt niet naar de monding geleid van bovenstaande foto, maar verder de Jufferswaard in.

Ik klim nog even de Noordberg op en keer terug naar de Jufferswaard. Hier kom ik de waard weer in. Het pad achter dit hekje ligt op de dam die het Heelsums beekdal afsluit. In de verte zie je nog net de brug bij het Vishek. Rechts van de dam ligt het Heelsumse broek, links ligt de Jufferswaard.

De brug het Vishek lijkt gemaakt van lokaal gemaakte bakstenen, bielzen en spoorrails. Daar kik ik op. Wat ik niet weet, is waarom het vishek heet. Ik kan me er wel iets bij voorstellen overigens dat het hier makkelijk vissen is.

Bovenstrooms van de dam waar het Vishek in ligt, ligt het Heelsumse broek. Dit is nat en verboden toegang.

Ik loop over de dam naar de tunnel onder de N225. Daar maak ik het volgende filmpje

Ook staan er nog een paar ruïnes van woonhuizen. Hier het naamplaatje van de man die hier woonde (had hij geen vrouw?) Mij valt de zwarte grond op: hij had duidelijk een tuin.

Ik kom bij een ander stuk van de Heelsumsebeek en daar maak ik weer een filmpje. Je verstaat niks van wat ik zeg. Ik vertel enthousiast dat het zo hard waait dat het lijkt alsof de beek naar rechts stroomt. Maar dat doet hij natuurlijk niet zoals je goed kunt zien aan de planten onder water. De golven gaan naar rechts, maar niet de watermoleculen. Om mijn gelijk te bewijzen gooi ik iets in het water, maar dat is veel te hoog en gaat met de wind mee naar rechts. Ik kan het filmpje ook deleten natuurlijk, maar ik vind het wel komisch.

Hier gaat een deel van het water van de Heelsumsebeek de plas in.

Ik noem nu de hele tijd deze waard de Jufferswaard, maar dat is eigenlijk historisch niet juist. Hier leg ik het uit.

Dit zijn restanten van iets ronds waar iets doorheen kan. Weet iemand hier meer van?

Op de achtergrond papierfabriek Parenco. Op de voorgrond weer een stuwtje naar een kleine waterplas.

Het laatste stukje van de Heelsumsebeek voordat hij in het bos in de verte verdwijnt waar ik niet mag komen. Het witte muurtje in het verschiet is gemaakt voor oeverzwaluwen.

Dan kom ik alweer bij mijn fiets. In het eerste filmpje noem ik een boekje over de Jufferswaard. De schrijfster heeft daarover een gastblog geschreven.

Ik fiets nu om de papierfabriek Parenco heen en ga de volgende ingang in. Dan fiets je achter Smurfit langs naar de rioolwaterzuivering, en daar is nog een mooi gebiedje waar je pal achter de fabriek fantastisch aan de Rijn kunt zitten. Dit is het plan voor mijn route.

Het liefst wil ik de gele bolletjes lopen, maar de laatste keer dat ik dat deed was dat niet zo handig (lastig om weer uit de uiterwaard te komen). Dus ik ga vol goede moed op weg om de doorgetrokken lijn te volgen, een schitterende wandelroute die ik twee jaar geleden nog gelopen heb en toen probleemloos kon. Maar hij is onmogelijk gemaakt. Bij de paarse punten staan verboden toegang bordjes, dus alleen het rode deel kun je nog lopen. Wat is dit jammer.

Hier het bord achter de rioolwaterzuivering. Nou is het terrein rechts achter het bord van Smurfit, maar het weiland links is van ons waterschap, en de dijk is van Rijkswaterstaat. Ik denk dat ik toch wel meer kan dan ik verdrietig vreesde. Foto’s houden jullie nog te goed.

Er ligt wel een klompenpad door de waard, maar al snel sta je weer op asfalt. Het is hier super mooi. In het verschiet rechts de Wageningseberg.

Het Renkums Beekdal wordt van de Rijn afgesloten door de Bokkedijk. Nog lang was dit meer een zomerdijk die in de winter geregeld overstroomde. Maar die tijden zijn voorbij.

Vroeger heette de Bokkedijk het Onze Lieve Vrouwendijkje. Wij denken dat de dam is gelegd door Hertog Reinoud IV in 1405 toen hij het Convent van Renkum bouwde. Dan konden de nonnen via het Onze Lieve Vrouwendijkje en het Vrouwenpad naar hun landerijen op de Wageningse eng lopen.

De staart van de waard

Hier ligt een mooie strang, zie de blauwe baan op de kleikaart uit 1951:

Ik mag er dus niet meer in, maar vroeger mocht dat wel. Oude foto’s dus, gemaakt toen ik langs de beek liep.

Een dam van geheel natuurlijke materialen in de Hartensebeek. Is dit met opzet of per ongeluk gedaan? Het werkt prima te zien aan het hoogteverschil.

Dit is de monding van de Renkumse beken in de Rijn.

Tenslotte de dijk die deze waard afsluit:

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Tijd om de Rijn weer over te steken en naar Randwijk te gaan.

Alle afbeeldingen