De uiterwaarden bij Randwijk

De uiterwaarden bij Randwijk zijn een kronkelwaard in de knop die verder uit zou kunnen groeien ten koste van de waard bij het Lexkesveer aan Wageningse kant.

We zitten in bocht 7 op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen.

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1652 Schoutenwaard bij Nicolaes van Geelkercken

Deze kaart is uit 1652. Het Lekskesveer is links op de rand, boerderij Wolfswaard ligt rechts aan de Rijn in de buurt van Wageningen. Dit ligt er allemaal nog net zo. Aan de zuidkant van de Rijn lagen toen vier steenovens in wat nu het natuurgebied Schoutenwaard is ten westen van de Veerdam.

Meer over deze kaart.

1670: 10-meterkaart

Ook op de 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken zien we een waard liggen aan weerszijden van het Lexkesveer. Die was echter in particuliere handen van Vrou van Hervelt dus van geen belang voor onze commissarissen. Ze konden er ook niet omheen varen om in te pikken. Langs die waard ligt een strang en kaaidijk (nu nevengeul en zomerdijk) en dan volgt een waard van Sourmont. Het veerhuis en de sluis zijn er al. Dat wat nu natuurgebied Schoutenwaard is westelijk van de Veerdam was van verscheijde geerffden. Binnen de bandijk tekent Isaac Randwijk.

1780 Veerdam door de Schoutenwaard

Rond 1780 werd de Veerdam gemaakt zoals hij er tot voor kort lag. Hier zijn meerdere kaarten van, want dit was natuurlijk een groot project. De dam werd stevig uitgevoerd zodat hij niet zou wegstromen in de winter. Inmiddels staat hij op poten juist om doorstroming mogelijk te maken. Op deze eerste kaart is het noorden links; rechts ligt de bandijk. Het gebied ten westen van de strang was Dem Heere van Roosendaal en Dem Heere van Hemmen, Burggraaf des Rijks van Nijmegen. De nieuwe veerweg kwam op hun terrein te liggen beneden de strang. Het ligt er allemaal nog net zo. Het veerhuis zou via een bruggetje bereikbaar blijven. Het veerhuis ligt nu aan de andere kant van de Veerweg.

Ik vind ook een kaart uit 1780 van het westelijke deel van de Schoutenwaard in Lakemond. Hier ligt nu de nevengeul doorheen. Prachtig natuurgebied waar ik niet mag komen. Rechts de Veerdam, de Rijn stroom boven van rechts naar links.

1809 Verpondingskaarten

Hier een deel van de verpondingskaart (grondbelastingskaart) uit 1809 van Randwijk. Opvallend dat de waarden langs de rivier niet opgedeeld zijn, en de oudere waard dichter bij het dorp wel, en wel loodrecht op de dijk zodat iedereen zijn eigen waard kon in lopen vanaf zijn huis. Verderop meer over deze typische vorm van de waarden.

Dit is de verpondingskaart van het Lakemondse deel. De kromme dijk links ligt er ook nog, zie laatste foto: dit is een paar meter ten westen van het kanaal bij het Lingegemaal (en de grens van deze bocht 7). Opvallend dat er twee huizen buitendijks liggen; die zijn nu weg.

Ik vind dus niet veel oude kaarten met daarop de Schoutenwaard en andere waarden bij Randwijk. Geen enkele eigenlijk.

1800-1900 Lexkesveer

Dan bedenk ik dat er misschien wel prenten zijn van de zuidoever van het Lexkesveer. Dat is een mooie plek immers. Ja hoor een heel rijtje, maar de meeste zijn van de noordoever. Op de eerste prent kijken we vanaf Belmonte over de Rijn naar de Schoutenwaard. De tekening is anoniem, 1800-1900 staat erbij.

Op de volgende prent is het plaatje linksboven de Schoutenwaard en veerhuis.

1870 Reuvens

Reuvens heeft de Schoutenwaard verdeeld over twee bladzijden waardoor hij een beetje onoverzichtelijk wordt. Hij tekent tegen de bandijk aan een lange polder van Heteren tot en met Randwijk met de sluis beneden. Die sluis wil ik opzoeken. In zijn kaart zie ik een opvallende vorm.

Aanwaswaard

De Randwijkse waard is geen kronkelwaard maar een langgerekte waard die ontstaan is als aanwaswaard: een waard die boven de stootoever aangroeit doordat de bocht zich naar beneden verplaatst. De vorm zien we terug in de verpondingskaart, de kaart van Reuvens en ook op een luchtfoto van de Randwijkse waarden, want nog steeds bepaalt dit fenomeen de verkaveling. Het is een van de betere voorbeelden uit het leerboek. 

Dat kruispunt van sloten bij De Notenboom ga ik op mijn fietstocht opzoeken.

Bodemkaarten 
Ik ben echt heel blij met dit project Zandbanken juist omdat volgers met fijne aanvullingen komen. Van R heb ik een stapel bodemkaarten gekregen van de uiterwaarden langs de Rijn. Die gaan we digitaliseren en dan kan ik ze in deze serie gebruiken. Ik meld het even, anders denkt R dat ik het cadeau niet op prijs zou stellen, en dat doe ik wel degelijk. Dank je wel!

Natte gronden

Wat me op deze kadastrale kaart van 1832 opvalt, is dat de Heterense en Randwijkse waarden lichtblauw zijn gekleurd: natte gronden, terwijl de waarden tot nu toe en verderop groen zijn: weiland. Langs de Waal zie ik lichtgele waarden: hooiland.

Historisch verhaal

Erwin Brinkhuis zoekt in het Gelders Archief naar oude verhalen en zo mogelijk werken we samen. Hij heeft een dossier gevonden dat zich afspeelt in de waard bij Randwijk. Het is een tekst uit 1710 over een zelfmoord of is het toch een moord? Een trieste zaak natuurlijk. Samen gaan we de waard in omdat Erwin wil weten hoe deze er in die tijd uitzag. Dit is onze allereerste podcast die we hebben opgenomen zonder enig script, afspraak of voorbereiding. Haha, ik zeg heel resoluut ‘nee geen koeien’, want het was er toen wij er waren kletsnat (februari 2022). Maar er kunnen natuurlijk best koeien in een waard staan, zeker in de zomer. En al die bomen zijn wel degelijk wilgen, schietwilgen. Voortaan ga ik me misschien toch wat beter voorbereiden. Ik ben benieuwd wat jullie ervan vinden. Erwin heeft nog veel meer verhalen in voorbereiding, dus ga hem vooral volgen op historischewandelingen.nl. Het is een nieuwe hobby en de website is nog niet helemaal af, dus als je hem nu gaat volgen, kijk en luister je vanaf het prilste begin mee.

De Schoutenwaard

Afkalving in 2022

Prachtig is op het AHN te zien hoe de zomerdijk langs het natuurgebied in korte tijd is afgekalfd. Op een plaats is hij al helemaal weg, op een tweede plek bijna. Nou hoop ik niet dat natuurplanners dit gaan herstellen omdat het niet zou passen in hun mooi uitgewerkte plan van Ruimte voor de Rivier, en ik duim dat de natuur gewoon zijn gang kan gaan. Ik hoop niet dat ik ze nu heb wakker geschud.

En het gat wordt groter:

Fietsen en lopen

Ik begin mijn fietstocht bij de voormalige gemeentegrens met Heteren bij boerderij de Notenboom. Daar is in de waard een kruispunt van sloten, maar ik denk dat ik de verkeerde plek heb gefotografeerd. Het was wel prachtig fotoweer overigens, met helaas een ijzige oostenwind. Op de foto zie je de maanvorm van de stootoeverwaard. Rechts op de achtergrond Parenco.

Op een minder zonnige dag zoek ik alle peilstenen en andere fenomenen die Reuvens intekent. De peilsteen in het huis De Noteboom had ik al gezien. De peilsteen in de pastorie in Randwijk kan ik niet vinden. Volgens mij is het huidige huis van na 1870. De wiel buitendijks tegenover Randwijk is er nog wel.

De stenen sluis bij het begin van de weg naar het Lexkesveer ligt er nog net zo. Het schot zit aan de buitenkant van de dijk dus het is een inlaatsluis: in de winter kan hij opengezet worden als de Rijn te hoog staat en dan stroomt de uiterwaard vol. Hij wordt waarschijnlijk ook als uitwateringssluis gebruikt: als de uiterwaard vol staat doordat de zomerdijk is overstroomd, kan in het voorjaar hier doorheen het water weer weglopen. Op de foto zie je ook een sponning voor schotbalken; die worden er ingelegd bij onderhoud van de sluis. Er bestaan ook sluizen waarbij je in die sponningen balken legt. Die balken lagen in een dijkmagazijn (het is niet zo handig om ze elke keer uit Tiel te moeten ophalen). Reuvens tekent inderdaad een dijkmagazijn in de buurt, maar dat is verdwenen. Met balken kan je het leeglopen van een volle uiterwaard beter reguleren zodat slib rustig sedimenteert: je haalt eenvoudigweg steeds een balk weg. Maar moderne boeren willen geen volgelopen uiterwaard meer aan het eind van de winter en zien dat vruchtbare slib niet meer als voordeel. Jammer is dat.

Een inlaatsluis is bedoeld om water de uiterwaard in te laten. Bij hoog water in de Rijn staat het water links op de foto hoog en duwt de sluis stevig dicht. Een sluis zit dus bevestigd aan de kant waar het hoge water verwacht wordt. Als hij aan de andere kant zou zitten, zou het hoge water hem open duwen of eruit duwen of beschadigen. Een inlaatsluis met een schot dat opgetrokken wordt, is een eenvoudige constructie en wordt al eeuwen zo toegepast.  Ik begrijp hoe het werkt, maar het lijkt me wel een klus om het schot op te trekken en dan die pin te verplaatsen.

Een paar dagen later is dat wel gebeurd: de sluizen staan open zodat het water in de waardpolder kan zakken en de boer volgende week kan gaan bemesten.

In de Randwijkse waarden is in het kader van Ruimte voor de Rivier een mooi project uitgevoerd. Er is een nevengeul gegraven en de Veerdam is op poten gezet. Zo kan met hoog water de Rijn vrijer stromen. Helaas kun je er nergens in. Aan de oostkant van de Veerdam is een paar jaar geleden door Randwijkers een struinpad gemaakt, met een aftakking terug naar de dijk zodat je een rondje kunt lopen, maar dat is verdwenen (in de podcast gaan Erwin en ik ernaar op zoek). Ik begrijp best dat je niet overal hoeft te komen, maar wandelaars worden wel steeds meer geweerd. En dus loopt het klompenpad hier bijna 5 km over of langs de drukke dijk waar niet eens een fietspad ligt en auto’s het leuk vinden om Max Verstappen na te doen en door de bochten te scheuren. Terwijl er een prachtige zomerdijk ligt langs weilanden waar je prima zou kunnen lopen tot aan de veerweg bij Heteren. Ik vind dat jammer en een onjuiste afweging van belangen: individueel belang van een boer tegenover algemeen belang bij een openbaar wandelpad. Die zomerdijk wordt van ons aller belastinggeld betaald immers.

Een foto vanaf de Veerdam naar het noorden. De natuur gaat lekker zijn gang.

Een auteursrechtenvrije luchtopname van de Schoutenwaard; op de achtergrond de Wageningse Berg. De camera hangt ongeveer boven de Veerdam en kijkt naar het oosten. De waterplas is net een badeendje.

De Veerdam van de kaarten van 1780 is nu een brug: prachtig, goed voor natuur en dus ook voor ons. Ik sta hier bij het begin van het struinpad. Onder de brug zie je water glinsteren: dat is niet de Rijn maar de nevengeul.

De peilsteen in het veerhuis bij het Lexkesveer zit rechtsonder in de muur.

De peilsteen bij het begin van de Veerdam kan ik niet vinden. Het dijkmagazijn daar is ook weg.

Het westelijke deel van het natuurgebied vanaf de Veerdam. Op de achtergrond Wageningen. Dit water is de gegraven nevengeul.

De Veerdam op poten en de vogelkijkhut. Op de achtergrond de Wageningse Berg. Het water is niet de Rijn maar de nevengeul.

Het uiterste puntje van de Schoutenwaard is doorsneden door het Lingekanaal. Dit is het Kuijkgemaal.

Deze plek hier onder het gemaal vind ik de perfecte plek voor een kop koffie (die moet ik dan wel zelf meenemen). In de verte de flats en haven van Wageningen.

Links van het kanaal sluit een dijk de Schoutenwaard af. Wat zijn kleuren op foto’s toch verschillend in de vier seizoenen. De zon staat nu zo laag achter me dat ik voortdurend schaduwselfies maak, zie onder.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Dan komen we in Lakemond en begint de volgende bocht. Het is tijd om de overkant op te zoeken: bocht 8, de uiterwaarden van Wageningen.

Alle afbeeldingen