Uiterwaarden langs een verdwenen Rijn bij Kesteren

12/11/2026

De uiterwaarden langs de Oude Rijn bij Kesteren horen bij deze serie: omdat de bandijk langs de Oude Rijn ligt. De Marschdijk was een zomerdijk. Dus we bekijken nu het gebied tussen de Oude Rijn en de Marschdijk.

We pakken de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen erbij: we zijn bij bocht 11 op de zuidoever. We noemen hem bocht 11b, want bocht 11 zijn de huidige uiterwaarden buiten de Marschdijk.

De Leede en de Oudewaard zijn uiterwaarden die langs een voormalige Rijn. Die voormalige Rijn ligt er nog en is nu een oud kronkelig dijkje, een prachtig fietspad langs Kesteren en Lienden. De Rijn sneed de meander af; dat noemen we een avulsie.

Meer over deze avulsie van de Leede en de Marsch. Hier een van de tekeningen die ik daarbij gemaakt heb. Volgens mij is dat een superinteressant verhaal. Zie je hoe kasteel ter Lede precies zo is gesitueerd als kasteel Doorwerth en kasteel Rosande: in een kronkelwaard met de stuwwal in de rug.

Samen vormen ze de polder Leede, Oudewaard en de Marsch. Zowel Isaac van Geelkercken als Reuvens tekenen dit gebied in op hun kaarten van de Rijn. Waarom eigenlijk? Het is toch binnendijks? Nee. De bandijk is aan het begin van de 14de eeuw gelegd langs de Oude Rijn. Daarlangs staan ook de paaltjes van het Waterschap. De dijk langs de Rijn is geen bandijk maar de Marschdijk.

Geen speciaal stuk voor premium abonnees, want hier kwamen de commissarissen van de Rekenkamer in de 17de eeuw nooit. De Leede, Oudewaard en de Marsch waren zandbankkundig niet interessant. Ze gingen hoogstens op bezoek bij de Heer van Huis Ter Leede. Maar deze exwaarden mogen toch in deze serie meedoen want liggen wel degelijk buitenbandijks. Op de volgende kaart gaat het om de grote driehoek tussen de rode dijken.

Op zijn 10-meterkaart uit 1670 tekent Isaac van Geelkercken dit gebied niet gedetailleerd in; het was ook voor Hudde en Huijgens onbelangrijk.

Geologie, geomorfologie en bodem

Geologen rekenen de Oude Rijn en de huidige Rijn tot hetzelfde donkergroene systeem. Daaronder zien ze een zeeblauw ouder systeem.

De geomorfologische kaart laat behalve nogal wat afgegraven (grijs) en opgehoogde (roze) grond, de typische kenmerken zien van een kronkelwaard.

Een kleur zien we voor het eerst: links buiten de Marsch en rechts in de Ecksewaard liggen groengrijze vlekken bij een grote wiel. Dat zijn twee crevasses. Weer een beetje uitleg – dit stuk wordt het langste stuk, en het gaat niet eens over een uiterwaard.

Het is de wiel, de grote wiel, deze wiel. Ooh wat moet ik daar aan wennen.

Bij een dijkdoorbraak ontstaat een waai of wiel. Het water kolkt een diep gat uit en sleurt veel grond mee het gat uit. Dat gat kan wel 10 meter diep zijn, dus dat is echt heel wat kuub zand. Het zand gaat liggen niet ver van de dijk en vormt daar een waaier zandige grond. Dat noemen we een crevasse, en de grond heet overslaggrond. Overslaggrond is zandig (de klei die met die doorbraak werd losgewoeld zakte in het geweld immers niet neer maar stroomde met het water mee naar de lage kom) makkelijk te bewerken maar minder vruchtbaar dan de kommen vol klei, en geschikt voor tuinbouw.  De mooiste crevasse staat niet als zodanig op de geomorfologische kaart: Lienden. Dat wordt een ander verhaal, ik denk dat ik bij bocht 13 inga op de crevasses en overslaggronden. Of het wordt 11b. Of een blogstuk.

Deze plek is een van de vijf plekken waar de Rijndijk in 1855 doorbrak.

Op de bodemkaart zien we de bekende dingen. Van de overslaggronden bij de crevasses geen spoor. Ik zie drie kleuren groen. De donkere kleur zijn poldervaaggronden (vage natte gronden) en de andere twee groenen zijn ooivaaggronden (vage droge gronden). De overslaggronden bij de oostelijke crevasse zijn hier dus als ooivaaggronden gekarteerd.

Oude kaarten van De Leede, Oudewaard ende Marsch

1552

Kaart uit 1552.

Schets uit 1554 over een ruzie tussen Huis ter Leede en Kesteren

Kaart uit 1610

1830 Goudriaan

Ook Goudriaan besteedt in zijn kaartatlas uit 1830 van de Rijn een bladzijde aan de Leede, Oudewaard en de Marsch: men beschouwde wel degelijk ook toen nog de dijk langs de Oude Rijn als de bandijk, en de dijk langs de Marsch als een zomerdijk.

Fietsen op de kaart uit 1870 van Reuvens

We fietsen de dijk langs de Oude Rijn af terwijl we onderweg kijken wat we allemaal nog terugvinden van de kaart van Reuvens.

Ik begin bij de Spees waar de Marsdijk en de Oude Rijndijk zich splitsen, en ik volg de oude Rijndijk. Bij de splitsing tekent Reuvens een peilsteen, een houten peilschaal en een wiel, maar het is hier onherkenbaar. Er is geen muur meer waar die steen in zou kunnen zitten. De volgende peilsteen kan ik ook niet vinden. De wiel is er nog wel. Ik kom bij Kesteren.

De peilstenen die Reuvens intekent bij de Oude bandijk langs de Oude Rijn kan ik niet vinden. Wel twee stenen palen, de Oudewaardschesluis en een aantal wielen. De Oudewaardsesluis is nu een heul, maar wel een topheul.

De Oude Rijn gaat via een prachtige heul onder de N320 door. Reuvens tekent hier peilstenen en een grenspaal, maar ik kan niets vinden. Reuvens stempelt de nummers van de dijkpaaltjes op zijn kaart. Hier is zo’n paaltje, maar het nummer is verdwenen.

De waaien die Reuvens intekent liggen er nog wel. Heerlijke plekken, de natuur kan zijn gang gaan.

Ik fiets verder over de dijk langs de Oude Rijn richting de Marsdijk. Hier ligt de Oudewaardsesluis die al in 1610 op de kaart staat.

Vanuit de noordwesthoek van de polder maak ik nog een overzichtsfoto.

Reuvens tekent tekent geen molentje bij poldermolen De Marsch maar schrijft ‘watermolen’. Dat is het niet: het is een windmolen die water opmaalt en die vroeger het lage deel van de Marsch drooghield.

Langs de Marschdijk bij het veer tekent Reuvens een peilschaal en een peilsteen, maar ook die kan ik niet vinden. Op alle oude kaarten staan twee sluizen bij de Marschdijk: eentje voor de Leede ende Oudewaard en eentje voor de Marsch. De Marsche Sluis is volgens mij verdwenen: de Marsch is nu natuurgebied. De Oudewaardsesluis ligt er nog wel (vernieuwd). Daar ligt ook de poldermolen de Marsch, die nu ‘voor de sier’ wordt gebruikt. Respect voor de vrijwilligers die zo’n molen draaiende houden. Ik ben erin geweest, heb gepraat met de molenaar, maar dat wordt een ander verhaal.

Wielen

Langs de oude Rijnbandijk liggen een hele rij wielen. Alleen al bij Kesteren liggen er drie. Het zijn prachtige natuurgebiedjes waar de dijk omheen kronkelt, maar het zijn relicten van doffe ellende.