De uiterwaarden bij Amerongen

De uiterwaard bij Amerongen is geen klassieke uiterwaard: de waard ligt beschut in de hoek tussen de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug en de Lekdijk, en net zoals in de hoeken van een kamer stof blijft liggen, blijft in deze beschutte hoek zand liggen.

We zijn aangekomen bij 16 van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen, en die laat ik eindigen bij de Veertig Gaarden, het buitendijkse huis waar vroeger ongeveer de schaardijk lag – en dus de scheiding tussen bocht 16 en 18.

Premium inhoud

---

1623 Vier kaarten van waarden van Amerongen

Top, wat een leuke kaarten! Het zijn er vier en ze heten “de fortificatiën en waarden bij Amerongen, waaronder de Bax”.

Vier kribben

1550

Dit is de oudste kaart die ik kan vinden: een kaart uit 1550. Het noorden is onder. De kaart gaat over het middelzand in de Rijn: de heren van Culemborg en die van het St Peterskapittel in Utrecht maken daarover ruzie. Maar let eens op de vier kribben – net haaientanden – kribben werden toen met de stroom mee gelegd, nu loodrecht erop.

1662 Isaac van Geelkercken

Ha, deze kaart is uit het kaartboek van Isaac van Geelkercken uit 1662, dus 112 jaar jonger, en wat zien we? Een middelzand en zes kribben. Nog steeds net haaietanden: niets verandert in 112 jaar.

Op deze kaart is wel heel goed te zien dat het niet belangrijk werd gevonden dat de Rijn goed bevaarbaar was. Land aanwinnen was het devies.

Ruzie over een te lange krib

1669 Isaac van Geelkercken

1669 is 119 jaar na de eerste kaart, en de kribben liggen er nog net zo. Behalve dus dat er eentje verlengd is.

Het gaat over een lange kribbe die over meer dan de helft van de Rijn steekt. Daar beneden ligt een onderduikend zand (onder water dus) en een stukje bloot zand (boven water dus, maar geen begroeiing nog).

1670 Isaac van Geelkercken

Eindelijk komen we dan bij de 10-meterkaart. Ik knip er een stuk uit, maar krijg het op deze schaal niet helemaal helder. Ik raad aan om zelf te kijken, je kunt veel verder scherp inzoomen dan dit. NB: de kaart is 10 meter lang dus topzwaar in je computer. Bij mij loopt hij nogal eens vast als ik te enthousiast inzoom, of mijn laptop begint vreselijk te blazen van verontwaardiging.

De Rijn ligt vol zandbanken, vooral bij de staart van de waar de Lekdijk schaardijk is en de Rijn volledig belemmerd lijkt. Hier staat Culenborgs Nobelweert, verweij Erven, Rijshuis en dan komen we bij Veertich garden en een steenoven in de waard.

Isaac kriebelt hier in de Rijn nieuwe kribben en een andere ligging van de zandplaat aan de zuidoever. Aan de kleur inkt is te zien dat hij dit later over de originele kaart heeft ingetekend. Waarschijnlijk daarom heeft hij daarna een nieuwe kaart gemaakt, zie hierna.

Ik leg deze uitsnede zo goed mogelijk in 2021:

Je moet een van beide kaarten wel draaien natuurlijk. De Veertig Gaarden is het buitendijkse huis bij paal 20. Zuijlenstein valt net buiten de uitsnede. Nog altijd ligt er een hank (oude riviergeul) en het is duidelijk dat de Rijn zuidelijk is geduwd: in 1670 lag de Rijn dichter tegen de Lekdijk aan. De grens tussen Utrecht en Gelderland is nu in het midden van de rivier.

1670 Isaac van Geelkercken

Deze kaart heeft Isaac – denk ik – getekend omdat hij het kliederen in zijn prachtige 10-meterkaart niet zo leuk vond. Dan liever een nieuwe maken dan zijn kunstwerk vernielen.

We zien dezelfde plek in detail en een grote lap tekst. We zien twee grote kribben liggen plus een losse kribbe midden in de rivier. Dat lijken dezelfde als op de vorige kaart uit 1669, en dat is ook maar een jaar eerder natuurlijk. Zoveel is er niet veranderd blijkbaar, integendeel, in plaats van een liggen er nu twee lange.

We lezen:

Is oock op selfde dato bevonden, hoe dat van Gr: van Culenborchs wegen, de stroom sodanich vande zijde van den Nobelweert door het liggen, en verlengen van twee kribben door de diepte met het leege water, bedorven was dat deselve, insonderlick bij C: qualick conde gebruickt worden. Is bij de Heeren goetgevonden, dat de bovenste kribbe, niet meer soude verlengt worden, ende dat men het hordt van de start van de onderste kribbe D: so veel mogelijck soude uijthaelen.

Okee, die losse kribbe in het midden van de rivier moest zoveel mogelijk weggehaald worden.

Hier de teksten ten noorden van de Rijn: Gr: van Culenborchs Nobelweert, Leckendijck, Rijshuis, vertich garden, steenoven.

Het Rijshuis staat waar nu Kolland of De Ark ligt. Die Veertig gaarden ken ik wel: dat is een huis langs de dijk, buitendijks, met recht een rijksmonument. Het is uit 1657 gezien de muurankers, dus in 1670 was het er ook al.

1900

Deze prent is van Willem Adrianus Grondhout, 1888-1934. Hij moet op de Amerongse berg gezeten hebben. De kerk klopt. Maar dan moet hij Huis Amerongen links van de kerk gezien hebben, en dat huis tekent hij niet. Dat is raar. Ik zie een boot, maar de Rijn lijkt niet vanuit Arnhem te komen, maar een bocht te maken naar het westen. Het dorp ligt links van de kerk, dat klopt ook niet. Ik maak een schets van de Rijn, de kerk en de berg, en dan gaat me een licht op: als ik mijn papier omdraai, klopt het wel. Zou de prent gespiegeld zijn? Een afdruk van een ets, ooh vast! En dan zijn naam en de titel op de gespiegelde afdruk geschreven. Wat zal hij gebaald hebben.

Hier de gespiegelde ets:

Zo klopt het: de bocht, de kerk, het dorp rechts van de kerk. Huis Amerongen links van de kerk verscholen tussen de bomen. De kerk links is dan Eck of Ingen. De steenfabriek even rechts van het midden ligt in de Maurikse waard ten zuiden van de Rijn; de kerk rechts in de verte is dan Maurik. Ik maak een uitsnede uit topotijdreis 1900 en geef aan waar hij gezeten moet hebben.

Ruimte voor de rivier

De waard van Elst is in het kader van Ruimte voor de Rivier prachtig aangepakt. Deels is dat dus bocht 14, maar waterkundig gezien begint de Amerongse waard bij de opslag. Nu begrijp ik nog beter dat gemeld wordt dat in dit project gepoogd is om dit gebied beter bij de Amerongse waard aan te sluiten: het hoort er gewoon bij. Het verschil voor en na Ruimte voor de rivier is op de volgende luchtfoto’s goed te zien. Met de diashow kun je handig tijdreizen.

De machinistenschool en de grote terp van de verlaten steenfabriek zijn verwijderd en er zijn fijne wandelmogelijkheden gemaakt die als het drijfzand verdwenen is alleen maar mooier zullen worden.

De kaart uit 1870 van Reuvens

Het kaartboek van Goudriaan uit 1830 is alom meer gewaardeerd, maar ik ben dol op het kaartboek van Reuvens.

Reuvens geeft details die wij nu als watererfgoed zouden moeten koesteren: peilschalen, peilstenen, dijkmagazijnen. Dus wat tekent hij in en langs deze waard?

Prachtig is het begin van de Lekkendijk te zien: tot nu toe hadden we vanaf Arnhem geen dijk nodig ten noorden van de Rijn - behalve dan de Grebbedijk en de twee dammen bij Renkum - maar vanaf hier ligt de Rijn tussen twee bandijken. De stuwwal buigt naar het noorden af net als de Rijn voorheen via de Kromme Rijn. De hele delta van Maas, Waal en Rijn zakt naar het zuidwesten terwijl al het water lang geleden meer naar het noordwesten stroomde.

Ik las 'ergens' dat Huis Amerongen nooit waterschapsbelasting hoefde te betalen want het lag onbeschermd buitendijks dus moest zijn eigen boontjes doppen. Maar sinds een paar jaar horen ze er wel bij, betalen waterschapsbelasting en worden nu door dijken beschermd.

Terug naar Reuvens. Hij tekent een peilsteen aan het begin van de Lekkendijk en een stenen peilschaal. De peilschaal kan ik niet vinden en is vervangen door een peilschaalput die iets verderop ligt. Peilsteen 51400 in herberg De Rode Leeuw is er nog wel:

Binnendijks tekent hij een wiel, in de waard tekent hij enkele stenen sluizen, en in de staart van de waard tekent hij dijkmagazijn De Veertig Gaarden (op de site van het waterschap staat dat dit een waakhuis is). In de Rijn zelf tekent hij aan de zuidoever keurige rechte kribben en aan de noordoever een kriskras zootje.

Fietsen en lopen

Ik fiets en wandel wat af en begin bij De Opslag. Vanaf de Opslag loop ik naar de oude steenfabriek. Ik ben helemaal gelukkig. Ik wil van Spijk naar Hoek van Holland (bij wijze van spreken dan) lopen langs de Rijn en hier lijkt het een heel stuk te gaan lukken – verderop zul je lezen dat dit tegenvalt.

Een coupure – de schotbalken liggen in een blauwe kist ernaast – de toren van de voormalige steenfabriek en weer een tijdelijk hek richting Amerongen.

Dat hek, waarop in tweevoud aangegeven dat het daarachter supergevaarlijk is, staat om een houten brug. Daarachter ligt de waard van Amerongen. Wat ongelooflijk jammer dat ik niet door kan lopen. Nu kan een wandelaar alleen een beetje heen en weer. Maar ik vermoed dat men hiermee nog bezig is; de hekken zien er tijdelijk uit.

Ik probeer het ook nog vanaf de Molenweg, maar daar staat een bord dat ik er tussen 1 april en 1 oktober niet in mag. Kortom: Wanneer komt de wereldwijd unieke wandelroute tussen Spijk en Hoek van Holland gereed?

Ik fiets door Amerongen naar de Lekdijk en kom al direct leuke dingen tegen, de paal die het begin van de Lekkendijk aangeeft, hoefslagpalen (met nummer), een dijkpaal en een peilschaalput. Helaas is die lelijk met betonnen platen afgedekt. Bij een dijkpaal verzamelde zich het dijkleger – alle jongemannen – als er gevaar dreigde.

Ik maak een heerlijke wandeling door de waard, maar eigenlijk wil ik dus lopen van kop tot staart. Maar dan moet ik lachen: de oostkant van deze waard is alleen in de winter open van 1 oktober tot 1 april (dat had ik gezien bij Elst), en de westkant alleen in de zomer van 1 april tot 1 oktober. Dus wie loopt van Spijk naar Hoek van Holland moet op 1 april in Amerongen overnachten, dan mag je de volgende dag verder lopen!

Aan de Veerstraat staat een mooi waardmanshuis. Rijksmonument. Ik lees dat waardman een verbastering is van waterman, maar ik ben daarvan niet overtuigd. In een waardmanshuis woonde iemand die toezicht hield op iets waterigs: een sluis, een waterleiding, of zoiets. Waardman lijkt me dus wel logisch. Bovendien is waardmanshuis een normale term, en watermanshuis niet: het lijkt me statistisch onmogelijk dat overal het woord watermanshuis is verbasterd tot waardmanshuis.

Tot zover de waard van Amerongen, tijd om weer naar de overkant te varen: Maurik.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Alle afbeeldingen