Dal 1: Het Plagdel

Het Plagdel is het hoogst gelegen zijdal van het Heelsums Beekdal. Het begint bij Signaal Imbosch en mondt uit in de Koningsheide in het Merckendal.

Wij noemen dit eerste dal, dal 1 op onze stafkaart, het Plagdel. De naam Plagdel verzinnen we zelf, maar niet uit onze duim. Vroeger stond er een boerderij met die naam in dit dal.

Voor de mensen die het hier kennen: in dit dal ligt het Rozendaalsezand, de Velperheide en de Golfbaan ten noorden van Arnhem.

Van links naar rechts: Delhuyzerdel, Plagdel en Valkenhuizerdal. Het noorden is links.

Van boven naar beneden

Het dal is ruim 6 km lang en het hoogteverschil is 70 meter. Het hoogste punt is bij Signaal Imbosch op de Tafelberg en die naam is niet voor niets: het is een platte berg die hoog uitsteekt boven de omgeving. Het laagste punt is in de Koningsheide. Op het rechter lengteprofiel is het tafelige van de Tafelberg mooi zichtbaar. Het puntje vlak voor het diepste punt is de A50 – ik wil altijd dat water van links naar rechts stroomt en kom nu in de war, maar ik denk dat ik de enige ben. Of herken je dat?

Hoogste punt: Signaal Imbosch op de Tafelberg bij Rheden

Een toeristische trekpleister is het niet, maar het is echt een unieke plek. Het is de top van de Veluwe, het grootste gebergte van Nederland. De dichtstbijzijnde hogere berg is de Melchenberg in Duitsland, zo’n 70 km verderop. Bovenop ligt een steen van de Rijks Driehoeksmeting, en die steen heet Signaal Imbosch. De berg heet natuurlijk niet zo. De Tafelberg, of kijken we ruimer en noemen we het geheel gewoon de Veluwe? De top van de Veluwe?

Ik ben al meerdere keren op deze top geweest. Op de top maak ik uiteraard foto’s van het uitzicht. Dat er niet is.

Wat je op het hoogteprofiel van mijn klim mooi kan zien, is dat het een tafelberg is. In het kader van dit project Merckendal gaan we er weer heen, en het uitzicht is in 2022 nog net zo.

Het Signaal Imbosch op de Tafelberg behoorde vroeger bij het primaire net van de RD – zie kaartje – maar nu niet meer. Dat netwerk had Kraijenhoff in de 19de eeuw bedacht.

De Zijpenberg

Op een hoekpunt van ons dal in het oosten ligt de Zijpenberg. De top van de Zijpenberg is het tripelpunt tussen de Heuvensebeek, de Beekhuizerbeek en de Heelsumsebeek.

Koningswegen

In de buurt van het Signaal Imbosch op de Tafelberg kwamen twee Koningswegen bij elkaar.

Teerose II

In de buurt van de top van de Tafelberg liggen restanten van Teerose II, een Duits radiopeilstation uit de Tweede Wereldoorlog. Ik ben er geweest, ik heb de trap gezien en de betonnen voetstukken, maar ik heb geen foto’s, dus maar wat oude van toen het radiopeilstation operationeel was.

Op Wikipedia lees ik dat in Teerose II 125 Duitsers gelegerd waren. In het archief foto’s van uitjes naar het zwembad in Dieren en persoonlijke foto’s met vrolijke Duitsers en stelletjes: blijkbaar heeft een Duitser die hier gelegerd was zijn verzameling aan het archief overgedaan. Fascinerend.

Zandverstuiving

De Veluwe ligt vol stuifzandgebieden. In dit Plagdel ligt het Rozendaalse zand, maar het zand is veel uitgestrekter. In de bossen van Rozendaal is het uitgestrekte Valkenhuizerzand vastgelegd met bomen. Kunnen we iets terugvinden van die beteugeling? Bomen natuurlijk. En op het AHN kom ik heel wat rechte duinen tegen die me eerder wallen lijken (en keurig loodrecht op de windrichting staan). Kijk maar eens op deze uitsnede.

Wallen tegen de wind? Wallen tegen watererosie? Wallen om water bovenstrooms vast te houden? Of komt deze structuur doordat bomen op rijen zijn geplaatst loodrecht op de windrichting? Ik vind niets in de literatuur, maar wie weet hier meer van?

Ten zuidwesten van de brandtoren is in 1877 een wal met greppel aangelegd. Hierop werd een dichte beplanting aangebracht. Op het AHN is deze wal nog helemaal te volgen. Midden bovenaan de rechter uitsnede staat de brandtoren. De bedoelde wal ligt rechtsonder in de hoek. Hij heeft de vorm van een C. Aan de oostzijde komt hij tot aan het fietspad, aan de westzijde tot aan het pad door het dal omhoog door de heide naar de brandtoren. Ik wil nog ter plekke kijken of ik hem kan vinden.

Het Rozendaalseveld

Op het Rozendaalseveld graasden vroeger de schapen van Velpse boeren. Ik vroeg me af hoe dat nou zit met Rozendaal en Velp, toen ik las:

… dat de gemeente Rheden eigenaar is van gronden [van Velpse geërfden] die liggen in gemeente Rozendaal.

Waarschijnlijk is dit eenvoudig veroorzaakt doordat Velp ouder is dan de heerlijkheid Rozendael. De Velpse geërfden waren eigenaar van de Rozendaalse heidevelden en bleven dat ook na het ontstaan van de heerlijkheid. Voor de Velpenaren was het Rozendaalseveld de achterheide. In de vorige eeuw hebben de geërfden van Velp hun achterheide (1921) en voorheide (1917) aan hun gemeente geschonken, en sindsdien is gemeente Rheden dus eigenaar van gronden die in gemeente Rozendaal liggen, maar nog steeds hebben de geërfden van Velp gebruiksrecht. De gemeente Velp mag de heide dus niet afsluiten als natuurgebied of zo. De gemeente Rheden en de geërfden werken samen bij het beheer van de achterheide, en jaarlijks is er een heideschouw als de heide bloeit.

Begin deze eeuw was de zandvlakte behoorlijk dichtgegroeid: in een natuurlijk proces wordt zand vanzelf bos. Besloten werd om 17 ha bos te kappen ten westen van de vlakte en de verstuiving weer op gang te helpen door de westenwind vrij baan te geven. Dat is gelukt en tegenwoordig is het een prachtige vlakte. Eind februari organiseren de geërfden van Velp een werkdag op hun heide, en dan worden massaal jonge boompjes uitgetrokken.

Een van de de consequenties van de eis van de geërfden dat het gebied vrij toegankelijk moet zijn voor iedereen, is dat het een hondenlosloopgebied is. Leuk voor de honden en hun bazen, maar als natuurgebied met een levendige fauna is het minder geslaagd.

Renbaan

Een verdwenen rariteit op de grens van het Beekhuizerbeekdal en dit dal is een renbaan voor windhonden. Hij lag ten noorden van de Emmapiramide aan de Kluizenaarsweg. Nu is daar een parkeerplaats waar regelmatig een koffie-en-ijstent staat. Die stond er toen de renbaan in gebruik was misschien ook wel.

Vinden we nog iets van terug van de renbaan? Nou niet in het veld, met veel fantasie zien we naast het fietspad een rechte geul. Wel op het AHN – daar blijft niets verborgen. Ik heb op de volgende AHN-uitsnede het fietspad donkergroen gemaakt. Je ziet de parkeerplaats en de Kluizenaarsweg liggen. Ten zuiden van het fietspad zie je een grote ovaal, de renbaan.

Kuilen

Op het Rozendaalseveld liggen rijen kuilen. Op de AHNuitsnede van de renbaan zien we in het midden zo’n rijtje liggen – het lijkt meer een inkeping van linoleumsnijden (dat heb ik 50 jaar niet meer gedaan maar was leuk!). De rij ligt ongeveer in de lengterichting van de stuwwal, dus oost-west. IJzerkuilen? Kan. Velp was in de Middeleeuwen een belangrijke plek voor de Veluwse ijzerindustrie.

Verder naar het noorden op de sandr ontbreken deze ijzerkuilen, kan niet anders: ze zijn immers gelieerd aan de stuwwallen waar klapperstenen in banen aan het maaiveld liggen, vaak bij de hoogste richels die gewoonlijk grindrijk zijn. In dat grind moet je zoeken. Op de sandr – verspoeld stuwwalmateriaal – liggen die knollen verspreid dus onvindbaar. Maar wat zijn die rijen kuilen dan op de volgende uitsnede op de sandr?

Ik lees dat dit ook ijzerkuilen zijn, maar dat kan dus niet.

Wegsporen

Wat ook fraai te zien is op het AHN zijn de vele wegsporen. Deze opname is ten zuidwesten van de brandtoren.

Nou hoeven dat geen honderden jaren oude karrensporen te zijn. Militairen hebben hier geoefend, en ik neem aan dat tanks over middeleeuwse sporen heen walsen. Bovendien mocht je vroeger ook met je auto gewoon de heide op. Hier een voorbeeld op de Posbank, maar de geërfden van Velp mochten dat dus ook op hun Velpseheide (= Rozendaalseheide). Ze deden dat om zand te winnen bijvoorbeeld.

Boerderij Plagdel

Op dit moment staat er in dit dal geen enkel woonhuis, alleen bij de A50 het restaurant met wat zomerhuisjes eromheen en gebouwen van de golfbaan. Maar vroeger stond er een boerderijtje Plagdel op de bodem van het dal. De twee lindes die voor het huis stonden, staan nog fier overeind.

We zitten in de avondzon op een bankje voor het verdwenen boerderijtje, net als de man op het schilderij en mijmeren over vroeger, nu en later. Filmpje!

Golfbaan

Op de volgende foto’s sta ik op de weg van Plagdel. Op de linkerfoto kijk ik naar het westen, op de rechter kijk ik achterom naar Plagdel. Deze weg loopt over de bodem van het Merckendal.

Grenspaal

In 1751 inspecteerde een commissie de grens tussen Arnhem en Rozendaal. Ze begonnen in het noorden bij Terlet. Over deze twee grenspalen schrijft deze commissie:

En van hier gereeden langs zeekere gat en langs de Rozendaalse limieten, tot in de hoge Valkenhuyser Sandduynen, daar tweede paal ztond, een weynigje verder aldaar bevond zig nog een derde paal…

De eerste komen we tegen bij dal 4, Terletsedel. Vandaar rijden ze naar het zuiden langs de Rozendaalse grens. Het zeekere gat komen we tegen bij dal 3, Delhuyzerdel, en de derde paal bij dal 2 Valkenhuizen. En nu zitten we in dal 1, waar we ten zuiden van de zuidoosthoek van de golfbaan met veel moeite de grenspalen vinden. We zitten hier in de Valkenhuizer Zandduinen. Er loopt hier een fietspad, las ik ergens, en we begonnen vol goede moed, maar wisten op een gegeven moment niet wat slimmer was: doorploeteren of teruggaan. Het is overigens prachtig daar en we komen vrijwel niemand tegen. Maar we hijgen wat af.

A50: onderdoorgang vanuit Arnhem op diepste punt

Wegenbouwers zijn niet gek: elk m3 grondverzet die je kunt uitsparen scheelt geld.

Hier ligt de tunnel waar je doorheen rijdt als je van Apeldoorn naar het zuiden over de A50 komende, de afslag naar Arnhem pakt. Na een enge scherpe bocht rijd je onder de A50 door. En ja hoor, die tunnel hebben ze precies op het laagste punt van dit dal gelegd.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Tijdens de fietsroute rond Rheden besteden we hier aandacht aan.

Alle afbeeldingen: