In de 16de eeuw was gereguleerd wie op welk beest mocht jagen. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen wild en andere dieren. Wild was speciaal voor de jacht uitgezet en eetbaar: konijnen, vossen, fazanten, patrijzen, herten, reeën, zwijnen, hazen. Daar mocht alleen de adel op jagen.
Jagen op herten en zwijnen mocht alleen de hertog. Lagere adel mocht op klein wild jagen zoals konijnen en patrijzen. Een boer mocht niet op wild jagen dat speciaal voor de jacht was uitgezet: dat is ongeveer alles wat wij nu als wild eetbaar vinden – ik niet, ik eet vegan. Dus de boer mocht uitsluitend jagen op dieren zoals ratten, muizen, eekhoorns, spreeuwen (denk ik), mollen, kikkers. De boer mocht jagen op alles wat nog altijd niet op de menukaart staat. Ik heb nooit eerder beseft dat dat zo is.
Kasteel Grunsfoort in het Renkums Beekdal had het recht om op konijnen te jagen op de Moft, de heuvelrug tussen Ede, Bennekom, Wageningen en Renkum. Dat jachtrecht verpachtten ze in delen aan rijke inwoners van Wageningen. Een jachtgebied voor konijnen noemden ze een konijnenwarande. En ineens kom ik in processtukken uit 1689 bij toeval een cedulle tegen uit 1556 over het verpachten van maar liefst zeven konijnenwaranden tegelijk.
En nou wil ik weten waar die lagen …… Maar er zit geen kaart bij …….
Wat is een konijnenwarande?
Ja dat is een goede vraag. Een konijnenwarande is een gebied waar binnen konijnen zijn uitgezet zodat edelen erop konden jagen. Hoe zag zo’n warande er nou uit? Ik heb geen idee en in de boeken over de jacht uit die tijd noch op oude schilderijen kom ik geen aanwijzing tegen. Konijnen houd je niet tegen met een wildgraaf en een wal. Ook niet met doornstruiken. Misschien liet men het gaan: op de ene plek waren nou eenmaal meer konijnen dan op een andere.
De pachtcedulle anno 1556
De omschrijving van de zeven konijnenwarandes in de pachtcedulle is voor niet-ingewijden absoluut abacadabra:
- De eerste warande begint bij Suremks hek pal naar het westen tot aan het schot van Arent van Cleef, noordwaarts langs de drie wegen, dan tot aan de leemkuil, dan tot aan de Moordhegge. In het oosten loopt hij langs grond van de heerlijkheid Doorwerth, en de drie heggen over de berg horen er ook bij.
- De tweede warande wordt omschreven als het klif tussen de Rijn en de Arnhemse Voerweg.
- De derde warande strekt langs de drie wegen naar het noorden, tot aan de Bennekomse Vlasweg, dan oostwaarts tot aan de beek dan tot aan de Bennekomse Weg tot aan het schot van Arent Jansen.
- De vierde warande is de Moordhegge.
- De vijfde warande ligt langs de Ossenweg op het Varsveld, en in het zuiden langs de Bennekomse Vlasweg, tot aan de grens van het gebied waarover de Heer van Arcen de baas is.
- De zesde warande ligt tussen de Arnhemse Voerweg en het Vrouwenpad.
- De laatste warande ligt achter de Hoegercamp over het Vrouwenpad gelegen, in het zuiden tot aan Vulffers schot en tot over de Groeneweg.
Nou, maak er maar wat van. Suremks hek is weg, het schot van Arend van Cleef natuurlijk ook. Op Witteroos’ kaart staan wel de Moordhegge, de Ossenweg, het Varsveld, Vrouwenpad. Sommige veldnamen vind ik op andere kaarten. Ik pik overal wat van en kom een heel eind.
Een schets van de warandes
Een schets van de zeven warandes waarbij ik zo goed mogelijk de omschrijving volg levert dit op:
De warandes ingetekend op de kaart van Witteroos
De volgende stap lijkt klein, maar hier ben ik avonden mee bezig geweest. Ik wil mijn schets intekenen op een kaart. Het lijkt me slim om dat te doen op de kaart van Witteroos, want de cedulle is uit 1556 en de bewuste kaart uit 1570. Zoveel zal er niet veranderd zijn in 14 jaar. In de cedulles staan veldnamen die niet allemaal op de kaart van Witteroos staan vermeld, dus ik zoek ook op andere kaarten.
Na eindeloos gepuzzel ben ik tot dit gekomen. Hmm, hoeveel zou hiervan goed zijn?
De warandes op de hedendaagse kaart
Nou lijkt het alsof we de grootste moeilijkheden gehad hebben, maar deze laatste stap is niet gelukt. We kunnen namelijk nog steeds de kaart van Witteroos niet bevredigend op de hedendaagse kaart leggen.
En toch…. de grenzen van de warandes moeten in het bos te zien zijn geweest, anders hadden ze het wel anders geformuleerd. Vermoedelijk liepen de grenzen langs bospaden. Ik had gehoopt dat deze exercitie juist aanwijzingen zou geven hoe de kaart van Witteroos op de hedendaagse kaart te leggen, maar nee helaas.
Haha, we zijn geen stap verder dan voor ik aan deze lange puzzeltocht begon. Het is ook absoluut niet relevant natuurlijk. Ik laat het voorlopig zitten.
Informatie over de jacht in de 16de eeuw heb ik uit dit boek.
Premium inhoud
Premium abonnees kunnen hier verder lezen
Voordelen voor premium abonnees:
- je steunt mij en mijn blog enorm: niet alleen financieel (dit blog draait op een duur abonnement in wordpress), maar het is gewoon heel erg leuk dat er mensen zijn die dit blog zo waarderen dat ze er geld voor over hebben.
- je krijgt elke twee weken een extraatje, zoals:
- de transcriptie van teksten op een kaart;
- een transcriptie van een archiefstuk over landschap;
- een fietsroute.
