Anno 1554: Vaarregels voor de Bisschop Davidsgrift

Ik vind zowaar een set vaarregels uit de 16de eeuw van de Bisschop Davidsgrift in het Binnenveld, anno 1554, dus 470 jaar oud!

In Nederland houden we van regels. En dat komt natuurlijk omdat dit zo’n vol land is dat we de omgang met elkaar wel goed moeten afspreken. Vroeger was dat heel anders natuurlijk.

Niet dus.

Dit is weer een deel in de serie Anno voor betalende abonnees (ook voor niet betalende abonnees interessant, hoop ik). Ik ben zo blij met jullie: vorige week meldde ik dat er iets fout was met de site (de diashows aan het eind van de artikelen en de premium blokken voor betalende abonnees werkten niet meer, wel bij jullie, maar niet bij mij), en dat is inmiddels door een 'happy angel' van WordPress hersteld. Dit keer was mijn happy angel een jongere in Schotland die zich had ingeschreven op een 'klant met probleem die wil chatten (ik dus)' en dan voor mij aan de slag gaat. Ze kan achter de schermen van de site kijken, wat ik niet kan. Fantastisch! Na een half uur werkte alles weer. Die jongere krijgt daar dan een paar euro voor neem ik aan.

Ik ben nog niet eens begonnen en al afgedwaald.

Vaarreglement anno 1554

Het gaat om de Bisschop Davidsgrift in het Binnenveld = het open gebied tussen Veenendaal, Ede, Wageningen en Rhenen. In Veenendaal begon in de 16de eeuw grootschalige vervening. Zie bijvoorbeeld deze kaart uit 1701 – Veenendaal is het gebied rechts van het midden, altijd super goed herkenbaar op welke kaart dan ook aan al die lijntjes – dat zijn wijken.

Om veen af te graven moet je het ontwateren, en je moet de turf via kleine, vaak tijdelijke kanalen (wijken genoemd) wegvoeren naar grotere kanalen die aansluiten op bevaarbare beken en rivieren. Vervenen betekent dus niet alleen turf steken en drogen, maar vooral kanaaltjes graven. De gele lijn is de grens tussen Gelderland en Utrecht. Vandaag kijken we naar het kanaal tussen de Rijn (rechts) en Veenendaal – dat is de Bisschop Davidsgrift. De Grift zeggen wij hier in de omgeving, maar het Waterschap heeft daar het Valleikanaal van gemaakt – kunnen we dat nog terugdraaien? In elk geval gebruik ik die naam hier nooit voor dit kanaal ten zuiden van Veenendaal – wel voor het deel tussen Veenendaal en Amersfoort wat volgens mij nooit een andere naam heeft gehad.

De Bisschop Davidsgrift dus. Die werd aangelegd in 1473 op last van Bisschop David. Die zetelde in Utrecht, het was dus een Utrechts kanaal – dat hele vervenen was een Utrechtse aangelegenheid – en op de kaart uit 1701 kun je zien dat het op Utrechts grondgebied is gegraven. In 1545 werd het kanaal op last van Maria van Hongarije opgeknapt.

Het bestaat – we kijken nog steeds naar de kaart uit 1701 – uit drie delen. Hier meer detail van dezelfde kaart:

Het zuidelijke deel tussen de Rijn en de Haarsluis – waar de grens en het kanaal even raken elkaar raken – lag er al: dit was de verbeterde Kromme Eem waar de Wageningse en Bennekomse polders op losten. Op de volgende foto staan we op die plek. De Kromme Eem liep door het weiland links achter de brug. De Haarsluis zien we liggen in de sloot. Op de voorgrond de Bisschop Davidsgrift.

Bij het middendeel lag die Kromme Eem precies op de grens – ha nee natuurlijk, het is andersom: de grens liep precies door de Kromme Eem. De Bisschop Davidsgrift werd daar even ten westen van gegraven, op Utrechts gebied uiteraard. Dit middendeel eindigt waar de Kromme Eem uit het noordoosten aankomt om het veenkussen heen. Op de volgende foto staan we op die plek en kijken naar de gedempte loop van de Oude Kromme Eem – de Eemwal. Aan de afwijkende plantengroei kunnen we de oude loop nog zien. Op de voorgrond de ‘Herstelde Kromme Eem’ in het prachtige natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden – een onverlaat met een trekker heeft net vorige week de prachtige uitkijktoren vernield.

Vanaf daar volgt het kanaal de grens en even verder naar het noorden beginnen dan de wijken van Veenendaal. Dit deel is een prachtig breed kanaal met natuurlijke oevers, zie volgende foto.

Het kanaal stopt in Veenendaal – en splitste zich daar in enkele grotere wijken. Die zijn allemaal gedempt, maar we vinden ze terug in het stervormige stratenpatroon van Veenendaal met als hart het Zwaaiplein – dat punt heette toen de Zwaluwstaart. Hier nog een mooie kaart uit 1622 van dit kanaal. Noorden links. Links zie je de Zwaluwstaart in Veenendaal, rechts daarvan de Bisschop Davidsgrift met daarin twee sluizen. De rechter is ‘Het Santfoortse Schutte off het Merrij Meessen Schutte’. Premium abonnees komen dat ‘Santfoortseschut’ straks weer tegen in de tekst van het reglement.

Op de luchtfoto zien we dit Zwaaiplein in het midden, en we zien dat de Bisschop Davidsgrift gedempt is; de straat heet nu Verlaat – een verlaat is een schutsluis in een kanaal.

De Kromme Eem bleef de provinciegrens en Utrechtse boeren hebben nog eeuwenlang aan de andere kant van de Bisschop Davidsgrift enkele meters land gehad – waar ze dus helemaal niet konden komen – tot dit in de 20ste eeuw werd weggeruild. Dat kun je mooi zien op topotijdreiskaarten: sommige sloten lopen door aan weerszijden van het kanaal – die sloten zijn dus ouder dan 1473!

Volgens mij dwaal ik af.

De Bisschop Davidsgrift werkte niet zoals gehoopt. Waarschijnlijk omdat er niet genoeg water in stond. Aanvankelijk lag Veenendaal hoger dan de Rijn en sluizen zouden moeten voorkomen dat het kanaal leegliep de Rijn in. Later, toen het veen steeds meer ontwaterd en afgegraven werd, draaide de stroomrichting om en stroomde het kanaal juist naar Veenendaal toe – maar we zitten nu in de 15de eeuw, en toen was daar nog geen sprake van. Ik heb daarover niets gevonden uit die tijd.

In 1546 werd het kanaal opgeknapt. Men maakte er een tiental sluizen in – alleen al in het stuk tussen de Grebbesluis en de Rijn (langs het fietspad onder de Grebbeberg) lagen er drie. Die sluizen moesten uiteraard zoveel mogelijk dicht blijven, maar de turfschepen moesten er ook doorheen. En daar was dus een reglement voor nodig. Anno 1554 werd dat opgesteld. Die vaarregels regelen de volgorde van binnenvaren in de sluis Sandvoirt, hoe diep je mag laden, wat je klaar moet hebben, waar lege schepen moeten wachten, en dergelijke en de boetes bij het niet nakomen daarvan. Het zijn 40 artikelen. Hier (omgezet in hedendaags Nederlands) twee artikelen:

Item iemand die de vaartmeester of zijn dienaar bij het uitoefenen en vanwege zijn taak qualijk en injurieus toespreekt zal een boete betalen van 12 stuivers. 

Item dat wie op zijn schip niet aanwezig is bij het openen van een schut en zijn schip op een ondiepte of in de wal ligt, zodanig dat de vaartmeester daarom nieuw water van boven moet inlaten om het schip te lichten, zal een boete betalen van 11 gulden.

Andere dingen die niet mochten: vuurtje maken in het veen, je schip zo zwaar beladen dat het met meer dan vier personen getrokken moet worden, dieper laden dan de vaartmeester aangeeft, voorkruipen, leeg terug varen, en nog veel meer. Het is een lang reglement met 40 artikelen en ik vind het fascinerend: bijna 500 jaar oud!

Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.

Premium inhoud

Alle afbeeldingen