Oude kaarten van Veenendaal: de Bisschop Davidsgrift in 1599 en 1622

Dit zijn drie kaarten van Bernard Kempinck van de Bisschop Davidsgrift bij Veenendaal in het Binnenveld. Het origineel is uit 1599, in hetzelfde jaar heeft hij zelf een kopie gemaakt, en 23 jaar later in 1622 heeft hij de kaart nogmaals gebruikt.

Deze puzzel doe ik op verzoek van een lezer. Mocht je ook ergens niet uit komen, mail me gerust. Ik heb niet overal tijd voor, en ik zeg vaker nee dan ja, maar als ik ja zeg, dan doe ik het ook.

Dit is het origineel uit 1599:

Dit is de eerste kopie uit datzelfde jaar:

Dit is de kopie uit 1622:

Waar is dit?

Kempinck geeft geen noordpijl, maar verwarring is niet mogelijk. Hij tekent rechts de Bisschop Davidsgrift, links van het midden de Zwaluwstaart (nu Zwaaiplein) en links op de rand de Veldjesgraaf.

De kaart in 1850:

Rechts op de derde kaart uit 1622 is het zevende huis niet ingekleurd. Hierbij schrijft Kempinck dat dit huis nu leeg is en midden op de weg staat die de scheiding is tussen Bennekomse en Boeckopsche venen. Dat is nu de Meentweg, op de topografische kaarten rechtsonder in de hoek.

De kaart in 1900:

De kaart in 2023:

De teksten bovenaan

Gewoonlijk zet ik transcripties achter een slotje voor premium abonnees; maar omdat dit op verzoek van een lezer is, staat de deur dit keer open.

Ik ga er vanuit dat de tekst bovenaan op de drie kaarten hetzelfde is. Dus ik begin met de gemakkelijkst te lezen versie, en vergelijk dan mijn resultaat met de andere twee versies. Ik ben blij dat ik op meerdere schermen tegelijk werk, zodat ik van alles tegen elkaar open kan zetten en kan vergelijken, want dit is geen eitje.

En al bij het eerste woord kom ik erachter dat mijn veronderstelling onjuist is: op de kopie uit 1622 schrijft Kempinck een andere tekst.

De teksten op de kaarten uit 1599 zijn wel hetzelfde; op de meeste plekken heb ik de spelling van de kopie aangehouden. Het stukje tussen [haken] staat wel op het origineel, maar niet op de kopie. Voor wie nog niet zoveel Kempinck gelezen heeft: een a is vaak een o (baven = boven; aver = over; ellenbaegh = elleboog). Waarschijnlijk moet je dat een beetje uitspreken zoals noaber, tussen een a en een o in.

Afteickeninge vande Benedenste Gemeine Griffte, te verstaen vanden Swaluwen stert aff tot omtrent die Bennickommer vheenen offte gemeijnde; die welcke Griffte eener sijdts voer Gelders ende andersijdts voer Stiffts gehalden wort, naet vuijtwijsen vande olde scheitgraaff genoempt Veltgens graaff diewelcke vande Carthuiser vhenen aff voerbij den teijcken steen, liggende opten Gelderschen gront, schiettende is mit eenen krommen ellenbaegch tot aen Jacob Feijten hoffstede.

Ende bijlangs den wegh voort aen teneffens Feijten hoffstede [volgende die scheidgruppen] lijndtrecht raijende tusschen den Swaluwen Start henin voerbij Gerrit Elissens ende Roeloff Aelbertsens huijsingen tot opt punct offte center vanden Swaluwen start int midden vande vergaderonge der Grifften latende die voerseide hoffstede ende huijsingen aen die Geldersche sijde, ende soe voort schuinrrecht baeckende averlanges doer die voerseide benedenste Griffte tot opt middel van het Sandtfoortsche schutte twelck man nu gemeinlick nhoemet Merrij Mesen Schutte.

Allet naet schijnbarlicke ooge ende ongeferlick bij den trede affgeteickent, mitten domicilien vande dwars brugge aen tot een weijnigh voerbij het voorseide Santfoortsche Schutte aende Geldersche sijde langes aen den Grifftdijck tusschen den wijcken ende dreijbruggen onder den ampte van Eede gelegen sijnde, naet vuijtwijsen van dese carte diewelcke opten oogenschijn ende informatie anno 1599 opten 29e maij daer van genamen, is affgeteickent bij mij onderschreven geswaren landtmeter des furstendoms Gelre ende Graeffschaps Zutphe. Oirkundt deese Bernardt Kempinck.

Voor lezers die Veenendaal niet kennen: de provinciegrens liep dwars door Veenendaal. Dit kan je, met wat moeite, zien op de twee oudste topografische kaarten hierboven. De grens liep midden door de Grift tot aan de Zwaluwstaart, en dan nog rechtdoor, en dan langs de Veldjesgraaf naar het noorden. Dat is inmiddels allemaal bijgewerkt, nu is alles Utrecht. Behalve het station bij De Klomp: dat is nog altijd Ede.

Kempinck tekent op alle drie kaarten een steen. In 1599 tekent hij die op het drielandenpunt tussen de buurschappen Maenen en Veldhuizen en Utrecht. In 1622 schrijft hij dat deze steen afgevallen is, en tekent hij een nieuwe steen op de Elleboog tussen Veldjensgraaf en de verlengde Grift. Ik ga me hierin niet verdiepen, maar Veenendalers: de huidige steen ligt op de plek van de kaarten uit 1599. Of het dezelfde steen is? Of dat iemand op die markante plek later weer een steen heeft gelegd? In elk geval: voel de vibe van het drielandenpunt.

Verder tekent hij in de verlengde Grift, dus ten NW van de Zwaluwstaart, het huis van Jacob Feijten omgeven door een mooie bomenhaag. Daar staat nu de Nieuwe Molen uit 1911.

Dan nu de tekst op de kopie uit 1622.

Alsoe bij den Hove Provincial ende Rekencamer deser Furstendoms Gelre, ende Graeffschaps Zutphen tot naerder Revisie ende Informatie aver de Geschillen vander limiten der Geldersche ende Stifftsche vhenen mitten averleven vandien gecommitteerd waren der Heer Doctor Wijnant Everwijn Raith ende Momber, ende Bernart Kempinck gesworen landtmeter gerustes Furstendoms ende Graeffschaps hebben dieselve opten 1e Augusti anno 1622 (gaende vanden Swaluwen Stert hoger aen bijlangs die Gruppel diewelcke vuijt het punct vande vergaderonge des Swaluwen Stertz voerbij Gerrit Elissens woda, Gerrit Willemsens ende Roeloff Aelbertsens behuijsingen baeckende is bijlangs wijlener Jacob Feijten hoffstede tot bekants aen den grooten Venlo) alwair op het blinde eckpunct vanden krommen ellenboegh daer sich Veltgens Grave bekants noortwarts nae Lambert Janssens huijs ende hoffstede henaen is weijndende vooreirst befonden eenen seer grooten teicken steen die ten tijde van de voermaels in den jare 1599 opten 29e maij gedane besichtigingh, ende wel eenige lange jaren te vorens mit aerde was belopen ende verborgen gelegen, ende derhalven, als doemaels onbekent ende onsienlick, in die t selver tijt gemaickte carthe niet mede is aengeteickent worden.

Diewelck steen wel directelick raijende is door die voerseide gruppel henaff ongefeer eene wede weges buijten langes drie opgaende boomen staende inde vrachte van wijlener Jacob Feijten hoffstede ende baeckt voortaen bijlanges Gerrit Elissens nu Gerrit Willemsens ende Roeloff Aelbertsens hoffsteden ende behuijsingen, latende dieselve hoffsteden ende behuijsingen aende Geldersche zijde staet den daer opten gesetten koorn offte hooijbergh vuijt aver het central punct vanden Swaluwen startt offen vergaderinge des Gelderschen Griffts ende des Stifftshen Grifftes.

Ende voert raijende midde aver het Kleijne Schutken; ende averlanges doer het middel vande benedenste gemeijne Griffte tot op ende aver het middel van het Sandtfoortsche offte Merrij Meesen Schutte. Ende alsdet sich ten tweeden befonden dat die van Veltgens Graaff aff baeckende gruppel bijlangs Gerrit Willemsens gehoffte toegevult ende verstopt is, soude wel dienen vuijtgeruijmt ende geopent te werden.

Wat aengaet die domicilien ende gehofften aen ende bijlangs den Gelderschen Grifftdijck ende deeseliver inwoonders bijde eijgenaers alsoe oick zedert die voere desen in Maie anno 1599 daer van gemaeckte aenteickeninge ennige veranderinge daerin is gevallen, sulcx blijckt bij die itzige naerder annotatie in dese carthe, die welcke is verreguiteert ende affgedaen naet befijnden vanden oogenschijn ende informatie ten dage ende jaere als baven genamen.

Oirkundt dese bij mij gesworen landtmeter vooren onderschreven

Bernardt Kempinck

Meer prachtige oude kaarten van het Binnenveld

Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.

Alle afbeeldingen