In 1614 waren de Drentse Nijenslekers zo boos op het Overijsselse Eese dat ze een grenssteen van zijn plek rolden. Dat levert een mooie informatieve kaart op die hoort bij archiefstukken maar die kan ik niet inzien. Kijk met me mee.
De kaart is gemaakt door Thomas Berentz, landmeter in Overijssel.
English Podcast
Middenboven een hoekpunt in de grens tussen Drenthe en Overijssel. Op het hoekpunt een bruine vlek met een wit kriebeltje: er naast staat ‘de witte steen op het berchien bij het Overmeer’. Linksonder is Eese in Steenwijkerland in Overijssel, bij het hoekpunt is de rest allemaal Drenthe,
De kaart draait om de grens tussen Nijensleek en Eese. Ten noorden van het hoekpunt ligt nog een bruin bergje met een witte steen erop. ‘Dit is het santberchien daer de Drentsche de steen van gewentelt hebben, die daer nog bij ligt.’ Inderdaad tekent Berentz een witte steen naast het sandbergje.
Deze grens verder volgend komen we dan bij Vriesland: daar ligt het drielandenpunt. Daar ligt geen steen op een bergje, althans de tekenaar tekent die niet.
Kijk, hier zitten we op aard:
Op de hoekige grens zien we acht grenspalen; daar lagen toen dus witte stenen. Het gaat dan om grenspaal 3 en 4. Bij 4 ligt inderdaad een meer, en bij grenspaal 6, 7, en 8 loopt een sloot langs de grens. Klopt helemaal met de oude kaart.
Op de kaart staan vijf boerderijen met velden; in de legenda linksonder worden ze besproken. Huis 4 is Huis Eese, omgeven door een gracht.
Bij de steen die afgewenteld is tekent Berentz een meertje en schrijft: Dufjensmeer daer jaerlicxs die schaepen worden gewassen. Dat meer ligt er nog net zo: het is het ronde meer in het midden, en het zou me niets verbazen als dat een pingokom zou zijn – ja ik weet dat dat eigenlijk een pingoruïne heet.
Het Duifjesmeer is maar een kleintje, meer naar het zuiden ligt een groter naamloos meer met ‘Veen en Heijde’. Vanaf daar loopt de grens langs de Holtsloot, nu Giersloot of Schipsloot.
De kaart hoort bij een proces over de grens tussen Eese en Nijensleek. Dat zijn twee nog bestaande woonkernen.
Maar het Drents Archief is nog niet begonnen met digitaliseren van dit type stukken, en het is (itt het Gelders Archief) niet mogelijk om stukken te laten digitaliseren. Wel zijn de stukken van informatief commentaar voorzien. Ik lees dit:
Op Het Geheugen van Drenthe lees ik meer over het conflict, en ooh wat logisch. We zoomen uit zodat de bewoning van Nijensleek zichtbaar wordt: een 4 kilometer lang lint ten zuidoosten van dit gebied. Vanaf dat lint trokken mensen veen in om dat te ontginnen. Maar in de grens met Eese ligt een hoekje, dus de Nijenslekers langs deze rand konden niet zo ver doorlopen als hun buren. Terwijl was afgesproken dat ‘alle die Nyenslycker lande opgaende weerlande sinnen, streckende uth die Aa an die Vriesche bepalinge’. Dus ze mochten optrekken van de Aa, rechtsonder op de volgende kaart, tot aan de grens met Friesland linksboven. Ze wilden dat hoekje in de grens met Eese weg.
Ik krijg een raar idee: zouden de twee bergjes op het AHN zichtbaar zijn?
Hierop zien we niet de grens, maar de Giersloot liggen, nu Schipsloot. Er liggen bergjes, wel meer dan 2. Nee, ik zie geen spoor van de grens.
Het hoogteverschil tussen de donkerrode uitloper van de drumlins van het Steenwijker Heuvelland, waarop Eese ligt, en het groene veengebied is vijf meter. In het veengebied liggen opvallende hoogteverschillen: een deel is hoger dan de rest (duinen), tussen die duinen liggen uitblazingskommen, waar zand is opgewaaid tot duinen, totdat grondwater werd bereikt en er niets meer uit te blazen viel. Zijn die duinen + kommen tevoorschijn gekomen toen veen werd weggegraven? Dat zie ik op meer plekken in Drenthe: de pleistocene ondergrond met alle bulten en kuilen wordt weer zichtbaar als de veenlaag erboven is weggegraven of weggeoxideerd door de drooglegging. De uitblazingskom is nu heide, en de rest is bos.
Ook liggen er een aantal ronde kuilen, met name aan de Nijensleekse zijde. Dit zijn ….. ik weet het niet: pingokommen op veen? Nee, dat kan niet, veen is jonger dan pingokommen. Aan Eeser kant liggen ook twee ronde meertjes. Zijn dat wel pingokommen? Gegraven kolken om schapen te wassen? Beetje veel, eentje lijkt me genoeg. Op de geomorfologische kaart karteren ze de kommen als periglaciale laagten en als uitblazingskommen.
Ik breng de kerstdagen door in het Steenwijker Heuvelland en wil in het veld bekijken waar het conflict zich afspeelde, maar ik mag daar niet fietsen, heb geen kaart bij me, en terwijl ik ronddwaal heb ik geen idee waar ik zit. Wel vind ik de grenspaal op het drielandenpunt:
Daar maak ik een filmpje:
Wat een mooi ding. Verder fietsend zie ik vanuit de verte meer zwartwitte palen staan, wel kleiner dan deze hoekpaal. Leuk hoor. Ik zie ook grensstenen, deze liggen op de grens tussen Overijssel en Friesland.
Een volgende keer wil ik lopen, de grenspalen opzoeken, de hoek in de grens, en natuurlijk zien of die witte steen er nog ligt …… naast een berchien …..