Waar ligt het meest oostelijke punt van Nederland? In Groningen dus. We lopen erheen, kijk en lees met me mee.
Het verhaal begint in Bad Nieuweschans. Waar een nieuwe schans is, is ook een oude schans, dus laten we ons verhaal daar beginnen.
De Westerwoldse Aa stroomt naar het noorden langs de grens tussen Nederland en Duitsland. Waar de rivier in de Dollard (het ontstaan van de Dollard is een ander verhaal) uitstroomde, werd een zijl gebouwd: een sluis. Het doel was het afdammen van de rivier, om te voorkomen dat twee keer per dag de vloed het achterland overstroomde met zout water. Elders, bij Amsterdam bijvoorbeeld, deed men dat met een dam. Handig voor het water, lastig voor schepen die daar overheen getrokken moesten worden. Of de handel moest worden overgeladen op andere schepen. En zo ontstond daar een handelsstad.
In Noord Nederland sloot men de rivieren niet af met dammen maar met zijlen: sluizen. Delfzijl, Dokkummer zijlen, Termunterzijl, Munnekezijl. Zo’n zijl stond dicht met vloed en open met eb. Met eb kon het achterland het teveel aan water uitslaan en zo bleven de polders droog.
Als de scheepvaart belangrijker werd, maakte men in plaats van een enkele zijl (= keersluis) een dubbele met een schutkom, een schutsluis dus. Dan konden schepen met een normale eb en vloed doorvaren. Zo’n zeeschutsluis heeft vijf stel deuren: aan beide kanten van de schutkolk een stel eb- en vloeddeuren. Voor stormvloeden was er een extra stel deuren aan de zeekant, de stormvloeddeuren.
Je begrijpt dat zo’n duur en gecompliceerd ding goed verdedigd moest worden, zeker in oorlogstijd. Het was altijd oorlog, lijkt het wel; in elk geval duurde de onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje 80 jaar. Bij sommige cruciale zijlen lag dus een schans, zeker hier zo dicht aan de grens met vijand Duitsland.
Okee, terug naar de Westerwoldse Aa, en zou ik nog toekomen aan de wandeling? Jazeker!
Bij Oudeschans, waar nu zijl + schans + de rivier alle drie verdwenen zijn, lag zo’n schans bij een zijl, de Bellingwolderschans genoemd.
Toen de Dollard verder werd inpolderd, lag deze te ver van zee, en werd de zijl verplaatst naar de nieuwe riviermonding: Nieuweschans. Ook daar lag dus een zijl en een schans die de zijl verdedigde. Waarschijnlijk gebruikte men veel van de materialen van de oude zijl, dus alleen al daarom vinden we er niks van terug.
Later werd de zijl nog twee keer verplaatst: eerst naar Oude Statenzijl, en toen naar Nieuwe Statenzijl waar hij nu ligt. Maar toen waren de oorlogen voorbij en was het idee van schansen naast zijlen achterhaald.
Okee, vandaar de Nieuweschans dus.
Maar nou komt het mooie van het verhaal: de Groningers hebben de schans aan de oostkant van de rivier gebouwd. Misschien was het daar net iets zanderiger. Dat was weliswaar Duitsland, maar blijkbaar kwam daar nooit iemand, in elk geval was er geen Duits protest. Pas honderden jaren later heeft Nederland Duitsland betaald voor de grond …….
En daarom ligt er dus een driehoekje Nederland aan de andere kant van de grens:
Op de punt staat grenssteen 196, en daar gaat de wandeling naartoe.
De wandeling
De wandeling is aangegeven met stickers met daarop een Nederlands en een Duits voetje. De eerste zit geplakt op een wegwijzer die staat bij de voordeur van een kantoor GrensInfoPunt EemsDollardRegio (die geven informatie over grensoverschrijdend leven, wonen, werken, studeren en zo) dat staat achter restaurant De Poort van Groningen bij het benzinestation langs de A7 ten oosten van Nieuweschans (in Nederland). Daar kun je vanuit Nieuweschans heen fietsen.
We volgen de bordjes, en aanvankelijk vind ik het maar een saaie wandeling. Tot ik mis loop, Duitsland in loop over een brug en besef dat er iets anders moet gebeuren.
Ik moet niet over de brug, maar er rechts van een trap afdalen.
Ik loop langs de oever van de beek. Gelukkig heeft iemand daar deze week nog onkruid weggehaald, anders was het me niet gelukt. En dan kom ik bij de A7 en zowaar ligt daar ook een trap naar beneden:
Ik moet onder de A7 door en dat kan alleen gebukt.
Maar de trappen en dit hekwerkje zijn daar echt speciaal voor dit doel neergezet. Het is een eindeloos lang stuk, want hier ga je onder een vierbaans snelweg door, plus vluchtstroken. Aan de zuidkant van de A7 gekomen loop ik door een bosje en dan zie ik het, rechts van me:
Paal 196. Hij is nieuw, fris geverfd. Tja, langer dan een minuut kun je er niet naar kijken. Geen bankje, geen bordje, geen koffietent.
Hierna loop ik door over een weggetje langs de A7 en kom bij de Duitse douane. Ze zien mij, wandelaar die vanuit het niets opduikt raar aan maar helpen me wel om de lange file Nederlandse vakantiegangers over te steken.
Nu de A7 nog over. En ja hoor, hier ligt een voetgangersbrug!
En dan ben ik weer in Nederland bij het benzinestation. Ik volg de bordjes de me leiden naar mijn fiets bij de ingang van het verlaten kantoor.
Waarom vind ik dit zo’n komische wandeling? Niet de wandeling zelf: ik doe wel vaker zoiets, en eerlijk gezegd had ik thuis al bedacht om dit te gaan proberen. Nee, ik vind het geweldig dat dit een heuse aangegeven officiële route is, waar een projectkantoor mee bezig is geweest.
Houd je van fietsen, Groningen en van watererfgoed? Dan is mijn boek Fietsen in Oldambt wellicht iets voor jou. We fietsen door de graanrepubliek in de Dollardpolders, over de keileemheuvels en het oude land en onderweg kijken we naar gemalen, molens, stuwen en ander watererfgoed. Te koop als paperback en eboek.