De Geut, een verdwenen riviertje in Oldambt

Mijn zoektocht naar de Geut begon toen ik in de kaarsrechte aan de tekentafel ontworpen Reiderwolderpolder en Carel Coenraadpolder een kronkelige sloot zag. Die moet natuurlijk zijn, dacht ik.

En, dacht ik, boeren hebben vast al sinds het begin van deze polders geprobeerd de kronkels weg te ploegen. Maar het water bleef doen waar het zin in had.

En zo ging ik op zoek naar de geschiedenis van de kronkels.

Het blijkt te gaan om het riviertje De Geut.

Wat zien we hier? Een stukje Oldambt in Groningen. Rechtsboven een snipper Dollard. Het riviertje De Geut, hier Oude Geut genoemd, bestaat uit drie Geutjes. In de oudste polders, de linkerhelft van de uitsnede, loopt het riviertje door en is het met duikers onder de opeenvolgende dijken geleid. Dan stroomt hij in de binnenbermsloot, en wordt met het overige polderwater weggeleid naar het oosten. De dijk beneden deze sloot is weggegraven. De volgende twee stroken vormen samen de Reiderwolderpolder. Middendoor loopt de polderweg waarlangs de boerderijen staan. En ja hoor, De Geut doemt weer op: water zoekt zijn eigen weg. Dit Geutje stroomt uit in de volgende wetering, het Afwateringskanaal, en wordt weggeleid.

De dijk van de Reiderwolderpolder, gelegd in 1874, ligt er nog. Er ligt geen duiker door voor De Geut. Hoeft ook niet, want het Afwateringskanaal voert al het water weg.

Beneden de dijk ligt de jongste polder, de Carel Coenraadpolder uit 1924. En ja hoor, wat zien we? Daar komt De Geut weer. Dit korte Geutje stroomt uit in de wetering die de Carel Coenraadpolder ontwatert. In de dijk rondom deze polder, nu de zeedijk, zit geen duiker voor De Geut.

Hoe zit het buitendijks in de kwelders?

De linker van de twee grote slenken in De Dollard zal de benedenloop van De Geut zijn.

Ik puzzel verder. Hoe is De Geut zichtbaar op oude kaarten? Hier de kaart van 1865.

De Carel Coenraadpolder was er nog niet. De dijk rond de Reiderwolderpolder was de zeedijk. En wat zien we? De Oude Geut gaat door de dijk heen de Dollard in. Daar moet een duiker gelegen hebben.

Wat ook opvalt: alle polderdijken (het zijn vijf polders: Oud-Nieuwland, Nieuwland, Oostwolderpolder, Finsterwolderpolder en Reiderwolderpolder) maken een bocht bij De Geut. De Geut kronkelt door de polders en is in de Finsterwolderpolder de grens met het Munnikeveen. Ik zoom in:

Van links naar rechts, dus van oud naar jong, zien we op de uitsnede een stukje Oostwolderpolder, Finsterwolderpolder en rechts nog een punt van de Reiderwolderpolder. Mijn hart slaat over bij het lezen van de naam Het Nieuwe Zijlhuis: toen de dijk rond de Finsterwolderpolder de zeedijk was, lag hier nog een zijl, een sluis. En dat het huis het Nieuwe Zijlhuis heet, doet vermoeden dat in lang vervlogen tijden een zijl heeft gelegen bij de dijk rond de Oostwolderpolder. Op de uitsnede zie ik een tol, een korenmolen en nog wat wat ik niet kan lezen.

Wat ook opvalt: het Munnikeveen is anders verkaveld dan de rest. De rest zijn smalle lange kavels: zo is heel Oldambt verkaveld (vroeger dan), dat komt door het recht van aanwas en het recht van opstrek. Dat zit zo: boeren mochten buiten de zeedijk de kwelder recht achter hun eigen perceel verder laten opslibben en inpolderen. Dat bleven ze eeuwen door doen, en zo werden hun kavels steeds langer. Ik weet de geschiedenis van Munnikeveen niet (klinkt als monniken = klooster), maar duidelijk is dat hier blijkbaar het recht van aanwas en opstrek niet van toepassing was.

Ik wil de Geut bekijken en fiets er naartoe. Eerst een uitsnede maken om te bekijken waar ik eigenlijk naartoe moet. Ik houd de uitsnede gelijk als die hier boven, verander alleen het jaar. De plek van het verdwenen Oude Zijl heeft een naam gekregen: Lutje Loug

Het Nieuwe Zijlhuis is weg, de huidige boerderij is deze:

De onverwachte kronkel verraadt dat hier vroeger iets was.

Dan naar de andere plek, Lutje Loug. Ik fiets daar echt heen en zie een gemaal, een stuw, een oude brug, kademuren die nergens meer toe dienen: wow!

De stuw is van beton, dus niet echt heel oud.

Het gemaal is een elektrisch vijzelgemaal. Je kunt door het raam naar binnen kijken.

Dat het een vijzelgemaal is, zie je aan de schuine uitbouw: daar zit de schroef in.

In de verte de brug, maar dichterbij een oude brug, kademuren, hekjes, restbosjes. Hier heeft nog niet zo lang geleden iets gestaan van het waterschap. Het heeft een oude uitstraling, de plek van een verdwenen iets.

Ik lees dat Lutje Loug vroeger een gezellig buurschap was, zelfs met een school. Hmm, dat zijn gouden voorbije tijden.

De Geut stroomt vanaf hier als een kronkelende beek verder, maar fietsers noch wandelaars kunnen er van genieten.

Tegenwoordig begint de Geut bij de grasdrogerij. Maar vroeger begon hij een heel stuk westelijker, en daar ergens heeft het waterschap een gemaal De Oude Geut genoemd, die inderdaad precies op de oude geul staat.

Wat mij nou zo leuk lijkt: heeft iemand geld over om bij alle bruggen en duikers over De Geut een ijzeren hek te plaatsen met daarin de naam opgenomen? Zoals Renkum heeft gedaan? Het hek op de foto staat op een eenvoudige duiker en geeft allure aan de plek.

Als eerbetoon aan dit riviertje dat zich niet laat verstoppen. Dat zouden dan zeven hekwerken zijn.

Wat me ook leuk lijkt: een Geutwandeling. Nu is de beste optie via de wandelknooppunten een route van 23 km, waarvan minder dan 10 onverhard. Nee mensen, dat moet beter kunnen.

Mijn route, okee ik geef toe dat ik de landeigenaars niets heb gevraagd:en er moet een bruggetje bij.

Maar dromen mag, en het bestaande knooppuntennetwerk vind ik onvoldoende. Te vaak eindeloos rechtdoor langs een asfaltweggetje waar nu in de oogsttijd grote wagens met twee meter hoge wielen vlak langs me rijden. Klompenpaden in Oldambt?

Houd je van fietsen, Groningen en van watererfgoed? Dan is mijn boek Fietsen in Oldambt wellicht iets voor jou. We fietsen door de graanrepubliek in de Dollardpolders, over de keileemheuvels en het oude land en onderweg kijken we naar gemalen, molens, stuwen en ander watererfgoed. Te koop als paperback en eboek.

leeg

Alle afbeeldingen